Bộ luật Lao động 2019 cho phép sa thải khi người lao động có hành vi gây thiệt hại nghiêm trọng, hoặc đe doạ gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng, về tài sản, lợi ích của người sử dụng lao động. Còn phần lớn các vụ làm hỏng, làm mất do sơ suất thì đi theo đường bồi thường, có giới hạn mức bồi thường và giới hạn khấu trừ lương.
Hai con đường này hay bị trộn vào nhau: công ty vừa sa thải vừa giữ lương để trừ, hoặc người lao động nghĩ đã đền tiền thì không thể bị kỷ luật. Bài này tách bạch sa thải với bồi thường, chỉ ra "nghiêm trọng" do đâu mà định, và những gì mỗi bên nên làm khi sự cố vừa xảy ra.
"Nghiêm trọng" do đâu mà định
Luật không ghi một con số chung. Bộ luật Lao động 2019 dùng chữ "nghiêm trọng" và "đặc biệt nghiêm trọng" mà không định lượng cho mọi doanh nghiệp. Một chiếc máy trị giá lớn với xưởng nhỏ có thể là chuyện thường với nhà máy lớn.
Nội quy lao động là nơi định lượng. Nội quy phải quy định các hành vi vi phạm và mức độ thiệt hại để làm căn cứ xử lý; doanh nghiệp nên ghi rõ thiệt hại từ mức nào trở lên thì coi là nghiêm trọng, cách xác định giá trị. Nội quy viết mơ hồ thì công ty khó chứng minh.
"Đe doạ gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng" không cần thiệt hại đã xảy ra. Ví dụ giả định: hút thuốc trong kho chứa dung môi dễ cháy, tắt hệ thống báo cháy để làm cho nhanh. Chưa có gì cháy nhưng nguy cơ rất lớn. Nội quy cần mô tả những hành vi kiểu này.
Lợi ích, không chỉ tài sản. Thiệt hại có thể là mất hợp đồng, bị phạt vì giao hàng sai, uy tín với khách. Loại thiệt hại này khó định lượng hơn, nên càng cần chứng cứ và cách tính rõ ràng.
Lỗi là điều kiện. Sự cố do thiên tai, hoả hoạn từ nguyên nhân khách quan, dịch bệnh, hay do thiết bị hỏng sẵn mà công ty không bảo trì, không phải do lỗi người lao động thì không thể dùng làm căn cứ sa thải.
Sa thải và bồi thường là hai việc khác nhau
Một sự cố có thể dẫn tới cả hai, chỉ một, hoặc không cái nào. Bảng so sánh dưới đây giúp hai bên nhìn đúng chỗ.
| Khía cạnh | Kỷ luật sa thải | Bồi thường thiệt hại |
|---|---|---|
| Câu hỏi chính | Có còn tiếp tục quan hệ lao động không | Ai chịu thiệt hại, bao nhiêu |
| Điều kiện | Thiệt hại nghiêm trọng hoặc đe doạ đặc biệt nghiêm trọng, có lỗi, được nội quy quy định | Có thiệt hại, có lỗi, theo quy định pháp luật hoặc nội quy |
| Thủ tục | Trình tự xử lý kỷ luật, họp, biên bản, quyết định trong thời hiệu | Xem xét, quyết định bồi thường theo trình tự luật và nội quy |
| Khi lỗi sơ suất, thiệt hại không nghiêm trọng | Thường không đủ căn cứ sa thải | Có giới hạn mức bồi thường (xem mục sau) |
| Có được trừ lương không | Không được phạt tiền thay kỷ luật | Được khấu trừ trong giới hạn luật cho phép |
Điểm hay sai: công ty không được dùng việc phạt tiền, cắt lương thay cho xử lý kỷ luật. Nếu muốn người lao động bồi thường, phải đi đường bồi thường với căn cứ riêng; nếu muốn chấm dứt quan hệ lao động, phải đi đường kỷ luật.
Mức bồi thường khi sơ suất và cách khấu trừ
Bộ luật Lao động 2019 có một quy định bảo vệ người lao động trong trường hợp phổ biến nhất: nếu gây thiệt hại không nghiêm trọng do sơ suất, với giá trị không quá 10 tháng lương tối thiểu vùng, thì người lao động phải bồi thường nhiều nhất 3 tháng tiền lương và bị khấu trừ hằng tháng vào lương. Mức lương tối thiểu vùng thay đổi theo từng thời kỳ, nên khi tính phải dùng mức đang áp dụng tại nơi làm việc.
Khấu trừ vào lương cũng có trần: theo Bộ luật Lao động 2019, mức khấu trừ hằng tháng không được quá 30% tiền lương thực trả của tháng đó sau khi trích nộp các khoản bảo hiểm bắt buộc và thuế thu nhập cá nhân. Trước khi khấu trừ, người lao động có quyền được biết lý do.
Với tài sản được giao như dụng cụ, thiết bị, tiền hàng, hoặc tiêu hao vật tư quá định mức, người lao động phải bồi thường một phần hoặc toàn bộ theo thời giá thị trường hoặc theo nội quy; nếu có hợp đồng trách nhiệm thì theo hợp đồng đó. Trường hợp do thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh hoặc sự kiện khách quan khác không lường trước được và đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết thì không phải bồi thường.
Các con số trên lấy từ Bộ luật Lao động 2019; bạn nên đối chiếu văn bản hướng dẫn và sửa đổi hiện hành trước khi áp dụng cho trường hợp cụ thể.
Ví dụ giả định: chiếc xe nâng và lô gạch
Ví dụ giả định: một công nhân lái xe nâng ở kho vật liệu tại Đồng Nai làm đổ một pallet gạch ốp lát, vỡ khoảng một phần ba. Xe nâng có chứng nhận kiểm định, lối đi thông thoáng, người lái có chứng chỉ vận hành. Nguyên nhân là người lái quay đầu nhanh khi đang nâng cao.
Ở đây có lỗi sơ suất, thiệt hại có thể định lượng. Nếu nội quy định mức "nghiêm trọng" cao hơn nhiều so với giá trị lô gạch, căn cứ sa thải không có. Công ty có thể xử lý kỷ luật hình thức nhẹ hơn nếu nội quy quy định thao tác ẩu là vi phạm, và yêu cầu bồi thường trong giới hạn của trường hợp sơ suất, khấu trừ dần không quá trần hằng tháng.
Đổi một chi tiết: người lái đã uống rượu bia trong giờ nghỉ trưa, trái với quy định đã được phổ biến, và cùng lúc đó suýt va vào bồn chứa khí. Lúc này câu chuyện chuyển sang hành vi cố ý vi phạm quy định an toàn, có nguy cơ gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng. Nếu nội quy có quy định tương ứng, căn cứ sa thải có thể được đặt ra, cùng với trách nhiệm bồi thường theo thiệt hại thực tế.
Đổi chi tiết khác: xe nâng hỏng phanh từ tuần trước, đã báo nhưng chưa sửa. Lỗi chính thuộc về khâu bảo trì; buộc người lái bồi thường hoặc kỷ luật nặng là thiếu căn cứ.
Lỗi hay gặp của cả hai phía
Những tranh chấp về thiệt hại tài sản thường không bắt nguồn từ bản thân sự cố mà từ cách hai bên phản ứng sau đó.
- Công ty phạt tiền theo bảng giá nội bộ kiểu làm vỡ một món trừ một khoản cố định. Đây là phạt tiền thay kỷ luật, luật không cho phép; bồi thường phải dựa trên thiệt hại thực tế và quy định bồi thường.
- Công ty bắt ký cam kết bồi thường toàn bộ ngay khi nhận việc cho mọi tài sản trong khu vực làm việc. Cam kết kiểu này không loại bỏ được giới hạn bồi thường cho trường hợp sơ suất mà luật đặt ra.
- Công ty không lập biên bản ngay, vài tuần sau mới đưa ra con số thiệt hại; người lao động khó kiểm chứng và quyết định dễ bị bác.
- Người lao động giấu sự cố, để người khác phát hiện; hành vi che giấu có thể nặng hơn chính sự cố.
- Người lao động ký giấy nhận nợ dưới áp lực, sau đó mới thấy số tiền vượt xa mức luật buộc phải bồi thường.
- Cả hai bên coi đền tiền và nghỉ việc là một gói mà không ghi rõ thành thoả thuận; sau này mỗi bên nhớ một kiểu.
Khi hai bên muốn thoả thuận chấm dứt hợp đồng kèm giải quyết thiệt hại, nên viết thành văn bản riêng ghi rõ từng khoản; đó là cách chấm dứt khác với sa thải và có quy tắc riêng.
Công ty xử lý sự cố thế nào cho đứng vững
Khi sự cố vừa xảy ra, những việc làm trong vài giờ đầu quyết định chất lượng hồ sơ về sau.
- Bảo đảm an toàn trước, sơ cứu nếu có người bị thương, khoanh vùng hiện trường.
- Lập biên bản sự việc ngay, có người lao động liên quan, người chứng kiến, mô tả hiện trạng, ảnh chụp.
- Xác định giá trị thiệt hại bằng chứng từ: hoá đơn mua, báo giá sửa chữa, biên bản kiểm kê. Tránh con số ước chừng.
- Tìm nguyên nhân: lỗi thao tác, lỗi thiết bị, lỗi quy trình. Ghi lại cả những yếu tố không thuộc lỗi người lao động.
- Đối chiếu nội quy: hành vi có được quy định không, mức thiệt hại rơi vào nhóm nào.
- Chọn đường xử lý: kỷ luật, bồi thường, hoặc cả hai, mỗi đường làm đúng trình tự riêng và trong thời hiệu; vi phạm liên quan đến tài sản có thời hiệu xử lý kỷ luật dài hơn thường lệ.
Người lao động: bảo vệ mình sau sự cố
Nếu bạn là người gây ra sự cố, phản ứng trung thực và có trật tự giúp bạn nhiều hơn là chối hoặc nhận hết.
- Báo ngay cho quản lý, không giấu, không tự dọn hiện trường trước khi có người xem.
- Ghi lại điều kiện làm việc: thiết bị có hỏng sẵn không, có được đào tạo không, khối lượng việc lúc đó.
- Đọc kỹ biên bản trước khi ký; được quyền ghi ý kiến của mình vào biên bản nếu không đồng ý với mô tả.
- Hỏi rõ cách tính thiệt hại và căn cứ yêu cầu bồi thường; kiểm xem có thuộc trường hợp sơ suất có giới hạn mức bồi thường không.
- Không ký giấy nhận nợ số tiền lớn ngay tại chỗ khi chưa hiểu cách tính.
- Theo dõi khấu trừ trên phiếu lương hằng tháng, đối chiếu với trần khấu trừ.
Nếu số tiền bị yêu cầu bồi thường lớn, hoặc bạn bị sa thải kèm yêu cầu bồi thường, nên nhờ luật sư hoặc tổ chức công đoàn xem hồ sơ trước khi đồng ý bất cứ điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Làm hỏng máy do sơ suất có bị sa thải không?
Thường là không, nếu thiệt hại không vượt mức nghiêm trọng mà nội quy quy định và không có yếu tố cố ý vi phạm quy định an toàn. Trường hợp này người lao động có thể bị kỷ luật hình thức nhẹ hơn và phải bồi thường trong giới hạn mà Bộ luật Lao động 2019 đặt ra cho thiệt hại do sơ suất.
Công ty bắt đền toàn bộ giá trị chiếc máy có đúng không?
Còn tuỳ. Nếu là thiệt hại không nghiêm trọng do sơ suất, giá trị không quá 10 tháng lương tối thiểu vùng, mức bồi thường tối đa là 3 tháng tiền lương. Với tài sản được giao hoặc có hợp đồng trách nhiệm, mức bồi thường theo thời giá, nội quy hoặc hợp đồng đó. Người lao động có quyền hỏi căn cứ tính.
Công ty có được trừ hết lương tháng để bù thiệt hại không?
Không. Theo Bộ luật Lao động 2019, khấu trừ hằng tháng để bồi thường không được quá 30% tiền lương thực trả sau khi trích nộp bảo hiểm bắt buộc và thuế thu nhập cá nhân. Phần còn lại phải được trả cho người lao động đúng hạn.
Đã bồi thường đủ thì còn bị kỷ luật không?
Có thể. Bồi thường giải quyết thiệt hại, còn kỷ luật xử lý hành vi vi phạm. Việc chủ động bồi thường là tình tiết công ty có thể cân nhắc khi chọn hình thức, nhưng không tự động loại bỏ trách nhiệm kỷ luật nếu hành vi được nội quy quy định.
Thiệt hại do thiết bị cũ, công ty không bảo trì thì ai chịu?
Nếu nguyên nhân chính là thiết bị hỏng do không được bảo trì, lỗi không thuộc người lao động thì khó buộc họ bồi thường hay kỷ luật. Người lao động nên giữ bằng chứng đã báo hỏng trước đó, như tin nhắn, sổ giao ca, để chứng minh khi cần.
Bị sa thải vì gây thiệt hại thì công ty có được giữ sổ bảo hiểm để buộc bồi thường không?
Không. Nghĩa vụ hoàn tất thủ tục xác nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội và trả lại giấy tờ gốc là nghĩa vụ riêng của công ty khi chấm dứt hợp đồng. Khoản bồi thường, nếu có, phải được giải quyết theo đường bồi thường, không được dùng giấy tờ làm vật bảo đảm.