Khi doanh nghiệp giải thể, hợp đồng lao động chấm dứt vì người sử dụng lao động chấm dứt hoạt động, và người lao động được trợ cấp thôi việc nếu đủ điều kiện. Luật Doanh nghiệp 2020 đặt các khoản nợ lương, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và quyền lợi khác của người lao động lên đầu thứ tự thanh toán, trước nợ thuế và các khoản nợ khác. Doanh nghiệp chỉ được giải thể khi bảo đảm trả hết nợ.
Bài này viết cho chủ doanh nghiệp nhỏ đang tính đóng công ty khi vẫn còn vài nhân viên: phải làm gì, theo thứ tự nào, để vừa đúng luật vừa không để người lao động mắc kẹt. Người lao động đọc để biết mình nên đòi gì và lúc nào. Trường hợp doanh nghiệp mất khả năng thanh toán và đi vào phá sản là con đường khác, chỉ được nhắc ở cuối. Mốc pháp lý theo Bộ luật Lao động 2019 và Luật Doanh nghiệp 2020; thủ tục đăng ký giải thể chi tiết bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
Giải thể khác đóng chi nhánh và khác phá sản ở đâu
Giải thể là doanh nghiệp tự chấm dứt khi còn trả được nợ: hết thời hạn hoạt động, chủ sở hữu quyết định dừng, bị thu hồi giấy chứng nhận đăng ký, hoặc không còn đủ số thành viên tối thiểu. Hợp đồng lao động chấm dứt theo trường hợp người sử dụng lao động không phải cá nhân chấm dứt hoạt động, và người lao động hưởng trợ cấp thôi việc, mỗi năm làm việc nửa tháng tiền lương cho phần thời gian chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp.
Đóng một chi nhánh, một nhà máy trong khi công ty vẫn hoạt động không phải giải thể. Người sử dụng lao động vẫn còn đó, nên việc cho người lao động ở chi nhánh đó nghỉ là thay đổi cơ cấu tổ chức: phải xét điều chuyển, lập phương án nếu nhiều người, báo trước 30 ngày, và trả trợ cấp mất việc — mỗi năm một tháng lương, ít nhất hai tháng. Áp nhầm sang "giải thể" ở đây là trả thiếu một nửa.
Phá sản là khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, do toà án mở thủ tục và quản tài viên điều hành. Người lao động vẫn được ưu tiên thanh toán lương, trợ cấp, bảo hiểm sau chi phí phá sản, nhưng tiến trình và tỉ lệ thu hồi do toà án và quy định về phá sản chi phối, không còn là việc của riêng chủ doanh nghiệp.
Danh mục việc cho chủ doanh nghiệp, phần người lao động
Thủ tục giải thể có nhiều phần (thuế, ngân hàng, đăng ký kinh doanh). Dưới đây chỉ gom những việc dính tới người lao động, theo thứ tự nên làm:
- Rà danh sách người lao động: loại hợp đồng, ngày vào làm, lương bình quân 6 tháng gần nhất, phép năm còn lại, thời gian đã đóng bảo hiểm thất nghiệp, các khoản nợ nếu có.
- Ghi phương án xử lý nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng lao động vào nghị quyết hoặc quyết định giải thể. Luật Doanh nghiệp 2020 yêu cầu quyết định giải thể có nội dung này.
- Gửi quyết định giải thể cho người lao động cùng lúc với cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế, theo thời hạn luật định. Báo sớm, nói rõ ngày dự kiến dừng việc, để mọi người kịp tìm chỗ mới.
- Đóng đủ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp tới tháng cuối cùng người lao động làm việc, rồi làm thủ tục xác nhận thời gian đóng với cơ quan bảo hiểm xã hội.
- Quyết toán từng người: lương còn lại, tiền phép năm chưa nghỉ, thưởng đã cam kết, trợ cấp thôi việc. Thời hạn chung là 14 ngày làm việc kể từ ngày chấm dứt, có thể kéo dài nhưng không quá 30 ngày với trường hợp chấm dứt hoạt động.
- Trả lại giấy tờ: bản chính giấy tờ của người lao động nếu có giữ, cung cấp bản sao tài liệu về quá trình làm việc khi người lao động yêu cầu.
- Lưu hồ sơ chi trả, biên nhận, xác nhận bảo hiểm. Hồ sơ giải thể cần chứng minh đã thanh toán hết nợ, kể cả nợ với người lao động.
Ví dụ giả định: một công ty thiết kế 5 người giải thể. Một nhân viên làm 6 năm, trong đó 4 năm đóng bảo hiểm thất nghiệp, lương bình quân 15 triệu đồng: trợ cấp thôi việc tính cho 2 năm, ra 15 triệu đồng, cộng tiền phép chưa nghỉ và lương những ngày cuối.
Thứ tự trả nợ khi giải thể
Luật Doanh nghiệp 2020 quy định thứ tự thanh toán khi giải thể. Các khoản nợ của doanh nghiệp được trả theo thứ tự ưu tiên dưới đây; phần còn lại chỉ được chia sau khi đã trả chi phí giải thể và mọi khoản nợ:
| Thứ tự | Nhóm khoản nợ | Gồm |
|---|---|---|
| 1 | Nợ với người lao động | Lương, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, quyền lợi khác theo thoả ước lao động tập thể và hợp đồng lao động |
| 2 | Nợ thuế | Các nghĩa vụ thuế còn lại với Nhà nước |
| 3 | Các khoản nợ khác | Nhà cung cấp, đối tác, khoản vay |
| Còn dư | Phần còn lại | Thuộc về chủ sở hữu, thành viên, cổ đông |
Ý nghĩa thực tế: chủ doanh nghiệp không thể trả hết tiền hàng cho nhà cung cấp quen rồi để nhân viên chờ. Nếu tài sản không đủ trả hết nợ, doanh nghiệp không đi đường giải thể được nữa mà phải tính tới thủ tục phá sản.
Người lao động: nên làm gì khi nghe tin công ty giải thể
Xin bản quyết định giải thể. Người lao động là một trong những bên doanh nghiệp phải gửi quyết định. Văn bản này cho biết ngày dự kiến kết thúc và phương án xử lý hợp đồng.
Tự tính trước quyền lợi. Lấy phiếu lương sáu tháng gần nhất, đếm số năm làm việc và số năm đã đóng bảo hiểm thất nghiệp, tính sơ bộ trợ cấp thôi việc và tiền phép. Có con số trong tay, buổi quyết toán sẽ nhanh và rõ.
Kiểm quá trình đóng bảo hiểm. Tra trên ứng dụng của ngành bảo hiểm xã hội. Nếu có tháng bị nợ, đề nghị doanh nghiệp đóng bù trước khi giải thể xong.
Không ký biên nhận khi chưa nhận đủ. Biên bản "đã nhận đủ, không còn khiếu nại" chỉ nên ký khi tiền đã về tài khoản và giấy tờ đã nhận lại.
Nộp hồ sơ thất nghiệp đúng hạn. Chấm dứt do giải thể thường đủ điều kiện xét trợ cấp thất nghiệp nếu bạn đóng đủ thời gian. Thời hạn nộp tính từ ngày chấm dứt hợp đồng; thứ tự thủ tục có bài riêng ở trang trình tự sau khi mất việc.
Sai lầm của chủ doanh nghiệp nhỏ khi đóng công ty
Sai lầm phổ biến nhất là cho nhân viên nghỉ trước rồi mới ra quyết định giải thể, với lý do "làm cho gọn". Nếu lúc cho nghỉ công ty vẫn đang hoạt động, căn cứ chấm dứt không phải là chấm dứt hoạt động, mà là đơn phương hoặc thay đổi cơ cấu, kéo theo nghĩa vụ báo trước và có thể là trợ cấp mất việc. Thứ tự đúng là ra quyết định giải thể, gửi cho người lao động, rồi chấm dứt hợp đồng theo phương án đã ghi.
Sai lầm thứ hai là yêu cầu nhân viên viết đơn xin nghỉ để "giấy tờ đẹp". Đơn xin nghỉ đưa việc chấm dứt sang căn cứ người lao động tự nghỉ, dễ làm họ lúng túng khi làm hồ sơ bảo hiểm thất nghiệp, và nếu sau đó họ khiếu nại, chính tờ đơn ấy lại thành bằng chứng doanh nghiệp đã gây sức ép.
Sai lầm thứ ba là dừng đóng bảo hiểm từ khi có ý định đóng cửa trong lúc nhân viên vẫn đi làm. Khoản nợ đó không biến mất; nó đứng đầu danh sách phải trả và chặn hồ sơ giải thể. Sai lầm thứ tư là để người lao động tự đi đòi giấy xác nhận bảo hiểm sau khi công ty đã đóng mã số thuế, lúc không còn ai đứng ra ký.
Một công ty ba, năm người giải thể gọn gàng không cần nhiều tiền, chỉ cần làm đúng thứ tự và nói thật với nhân viên từ đầu. Những vụ khiếu nại sau giải thể hầu hết bắt nguồn từ việc người lao động biết tin muộn và không được giải thích quyền lợi của mình.
Khi doanh nghiệp không trả nổi: phá sản và quyền ưu tiên
Có những trường hợp chủ doanh nghiệp định giải thể rồi mới phát hiện tài sản không đủ trả nợ. Lúc đó con đường đúng là thủ tục phá sản tại toà án, không phải giải thể "cho xong" bằng cách bỏ mặc các khoản nợ. Pháp luật về phá sản cũng đặt lương, trợ cấp và bảo hiểm của người lao động vào nhóm được ưu tiên thanh toán sớm, sau chi phí phá sản. Người lao động và công đoàn cũng có quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản khi doanh nghiệp không trả lương đến hạn trong thời gian luật định; quy định về phá sản đang được sửa đổi, nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Thực tế cho thấy tiền thu về trong phá sản thường chậm và ít hơn nợ. Vì thế, người lao động thấy dấu hiệu lương trễ nhiều tháng, bảo hiểm không được đóng, nên lên tiếng sớm: hỏi doanh nghiệp, báo công đoàn, phản ánh với cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh, thay vì chờ đến khi công ty đóng cửa.
Với chủ doanh nghiệp, giải thể sai quy trình, nhất là còn nợ lương, nợ bảo hiểm mà vẫn làm hồ sơ như đã trả xong, có thể kéo theo trách nhiệm cá nhân của người quản lý. Khi còn nợ người lao động mà không chắc nên đi đường nào, hỏi luật sư trước khi nộp hồ sơ giải thể.
Câu hỏi thường gặp
Công ty giải thể có phải báo trước cho nhân viên bao nhiêu ngày?
Bộ luật Lao động không đặt mốc báo trước riêng như khi đơn phương chấm dứt, nhưng Luật Doanh nghiệp 2020 yêu cầu gửi quyết định giải thể cho người lao động trong thời hạn luật định. Doanh nghiệp làm tốt thường báo sớm hơn mức tối thiểu để người lao động kịp chuyển việc.
Giải thể thì người lao động nhận trợ cấp thôi việc hay mất việc?
Giải thể toàn bộ doanh nghiệp dẫn tới trợ cấp thôi việc, mỗi năm nửa tháng tiền lương cho phần thời gian chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp. Trợ cấp mất việc áp dụng khi doanh nghiệp vẫn hoạt động nhưng cho thôi việc vì thay đổi cơ cấu, lý do kinh tế, sáp nhập.
Đang mang thai thì công ty giải thể có được chấm dứt hợp đồng không?
Khi người sử dụng lao động chấm dứt hoạt động, hợp đồng chấm dứt theo căn cứ này, kể cả với lao động nữ đang mang thai; Bộ luật Lao động có ngoại lệ cho trường hợp đó trong quy định bảo vệ. Quyền lợi bảo hiểm thai sản có quy định riêng, nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Công ty giải thể mà còn nợ bảo hiểm thì người lao động mất quá trình đóng không?
Doanh nghiệp phải đóng đủ trước khi hoàn tất giải thể, vì nợ bảo hiểm đứng đầu thứ tự thanh toán. Nếu doanh nghiệp không đóng, người lao động nên phản ánh sớm với cơ quan bảo hiểm xã hội và cơ quan quản lý lao động để được hướng dẫn.
Chủ hộ kinh doanh đóng cửa hàng có tính là giải thể không?
Hộ kinh doanh không làm thủ tục giải thể như công ty mà chấm dứt hoạt động hộ kinh doanh. Việc chấm dứt hợp đồng với nhân viên của hộ có hướng xử lý riêng, xem bài về đóng cửa cửa hàng có nhân viên trên trang.
Đóng một chi nhánh có phải là giải thể không?
Không. Công ty vẫn hoạt động nên việc cho người lao động ở chi nhánh nghỉ là thay đổi cơ cấu tổ chức, phải xét điều chuyển, báo trước 30 ngày và trả trợ cấp mất việc, cao hơn trợ cấp thôi việc.