Khi bị cho nghỉ việc mà bạn không đồng ý, bước nên làm đầu tiên thường là đề nghị thương lượng trực tiếp với công ty, bằng văn bản, với một danh sách yêu cầu rõ ràng. Bộ luật Lao động 2019 coi thương lượng là cách giải quyết được ưu tiên, và phần lớn bất đồng về việc nghỉ việc khép lại ở bước này: công ty xem lại quyết định, bổ sung tiền, sửa lý do ghi trên giấy, hoặc dời ngày nghỉ.
Thương lượng không phải là xin xỏ, cũng không phải là đe doạ kiện. Đó là một cuộc trao đổi có chuẩn bị, trong đó bạn biết mình muốn gì, có căn cứ cho từng yêu cầu, và để lại dấu vết bằng văn bản. Nếu không thành, chính những giấy tờ đó trở thành nền cho hoà giải, trọng tài hay toà án sau này. Bài này viết cho người lao động; phần cuối có vài lưu ý cho bên công ty khi nhận được lời đề nghị gặp.
Vì sao nên thương lượng trước khi tính chuyện hoà giải hay kiện
Con đường chính thức giải quyết tranh chấp lao động cá nhân gồm hoà giải viên lao động, hội đồng trọng tài lao động và toà án. Mỗi con đường đều mất thời gian chờ, cần giấy tờ, và đặt hai bên vào thế đối đầu. Thương lượng thì làm được ngay trong tuần, không tốn lệ phí, và giữ được quan hệ ở mức đủ để bạn còn xin giấy xác nhận công tác, chốt bảo hiểm, nhận lương còn lại cho suôn sẻ.
Thương lượng còn có một lợi ích ít ai để ý: nó buộc chính bạn phải làm rõ mình đang không đồng ý với điều gì. Nhiều người ra khỏi phòng nhân sự với cảm giác bất công chung chung, nhưng khi ngồi xuống liệt kê thì thấy điều thật sự khiến mình thiệt chỉ là lý do ghi trên quyết định, hoặc khoản trợ cấp bị tính thiếu, hoặc ngày nghỉ quá gấp. Yêu cầu càng cụ thể thì công ty càng dễ trả lời có hoặc không.
Phía công ty cũng có lý do để ngồi lại. Một tranh chấp kéo ra cơ quan nhà nước làm tốn thời gian của người quản lý, có thể dẫn tới kiểm tra hồ sơ lao động, và nếu việc cho nghỉ có sai sót thì hậu quả tài chính thường lớn hơn nhiều so với khoản bù khi thương lượng sớm. Biết điều này giúp bạn bước vào buổi gặp bình tĩnh, không cần lên giọng.
Lưu ý duy nhất là thời gian. Thương lượng không làm dừng thời hiệu yêu cầu giải quyết tranh chấp, nên đừng để nó kéo dài nhiều tháng chỉ bằng những lời hẹn miệng.
Trước buổi gặp: xác định mình thật sự muốn gì
Muốn quay lại làm hay muốn ra đi có điều kiện. Đây là câu hỏi quyết định toàn bộ cách nói. Nếu bạn muốn ở lại, yêu cầu chính là công ty rút hoặc huỷ quyết định. Nếu bạn chấp nhận nghỉ nhưng thấy thiệt, yêu cầu chuyển sang tiền, thời điểm và giấy tờ. Đòi cả hai cùng lúc làm buổi gặp rối.
Lý do ghi trên quyết định. Giấy ghi "sa thải" hay "thôi việc theo thoả thuận" ảnh hưởng tới hồ sơ xin việc sau này, tới trợ cấp thôi việc và cả hồ sơ hưởng bảo hiểm thất nghiệp. Với nhiều người, sửa đúng lý do quan trọng hơn vài tháng lương.
Các khoản tiền. Lương những ngày đã làm, tiền phép năm chưa nghỉ, trợ cấp thôi việc hoặc mất việc nếu thuộc diện được hưởng, tiền cho những ngày công ty báo trước không đủ. Liệt kê từng khoản, ghi cách bạn tính và căn cứ.
Thời điểm nghỉ. Có người chỉ cần thêm hai tuần để bàn giao, tìm việc mới hoặc chờ con nhập học. Dời ngày là thứ công ty thường dễ chấp nhận nhất.
Giấy tờ. Quyết định chấm dứt bằng văn bản, xác nhận thời gian đóng bảo hiểm, trả lại bản gốc giấy tờ nếu công ty đang giữ, giấy xác nhận công tác. Đây là những thứ luật đã buộc phải làm, nhưng đưa vào danh sách giúp chốt ngày cụ thể.
Mức tối thiểu chấp nhận được. Tự viết ra, không nói với ai. Biết điểm dừng của mình thì bạn không bị cuốn vào việc nhượng bộ quá tay, cũng không từ chối một đề nghị hợp lý chỉ vì tự ái.
Gom giấy tờ và tự kiểm căn cứ của công ty
Thương lượng mạnh hay yếu phụ thuộc vào việc bạn có nắm được giấy tờ hay không. Trước buổi gặp, hãy gom và đọc lại những thứ sau.
- Hợp đồng lao động và các phụ lục: loại hợp đồng, công việc, địa điểm, mức lương ghi trong hợp đồng.
- Quyết định hoặc thông báo cho nghỉ: ghi căn cứ nào, ngày nào có hiệu lực, ai ký. Nếu chỉ được báo miệng, ghi lại ngay ngày giờ, người nói, nội dung.
- Phiếu lương, sao kê tài khoản nhận lương sáu tháng gần nhất, để tự tính các khoản tiền.
- Nội quy lao động và quy chế đánh giá công việc nếu công ty dựa vào chuyện "không hoàn thành nhiệm vụ".
- Tin nhắn, thư điện tử liên quan tới việc cho nghỉ, đánh giá, khen thưởng gần đây. Chụp lại hoặc xuất ra trước khi tài khoản công ty bị khoá.
- Biên bản họp kỷ luật nếu có, kèm bản tường trình bạn đã nộp.
- Thông tin bảo hiểm xã hội tra trên ứng dụng của cơ quan bảo hiểm xã hội, để biết công ty có đóng đủ, đúng thời gian không.
Khi đọc lại, hãy tự hỏi: căn cứ công ty đưa ra có nằm trong các trường hợp Bộ luật Lao động 2019 cho phép không, thủ tục báo trước có đủ không, bạn có thuộc nhóm luật hạn chế cho nghỉ như đang mang thai, nuôi con nhỏ, đang điều trị không. Không cần kết luận đúng sai tuyệt đối; chỉ cần biết điểm nào đáng hỏi lại.
Đề nghị gặp bằng văn bản, không chỉ nói miệng
Một lời đề nghị gặp gửi bằng văn bản cho thấy bạn nghiêm túc, đồng thời tạo bằng chứng rằng bạn đã chủ động giải quyết bằng thương lượng. Cách làm gọn gàng:
- Gửi cho người có thẩm quyền: giám đốc, người đại diện theo pháp luật hoặc trưởng phòng nhân sự, đồng gửi quản lý trực tiếp. Với hộ kinh doanh, gửi thẳng chủ hộ.
- Nêu ngắn sự việc: ngày nhận quyết định hoặc thông báo, nội dung chính.
- Nói rõ bạn chưa đồng ý ở điểm nào, mỗi điểm một dòng, không kể lể cảm xúc.
- Đề nghị một buổi gặp trong khoảng thời gian cụ thể, ví dụ trong năm ngày làm việc tới, và cho biết bạn có thể đi cùng một người, như cán bộ công đoàn hoặc người thân.
- Gửi qua kênh để lại dấu vết: thư điện tử tới địa chỉ chính thức của công ty, hoặc nộp bản giấy và xin ký nhận vào bản sao của bạn.
- Giữ giọng lịch sự, tránh các câu như "nếu không sẽ kiện". Đường kiện vẫn còn đó; nói ra lúc này chỉ làm đối phương đóng cửa.
Trong buổi gặp: nói gì, tránh gì
Mở đầu bằng việc nhắc lại mục đích: hai bên ngồi lại để thống nhất cách kết thúc hoặc xem lại quyết định. Sau đó đi lần lượt qua từng yêu cầu đã chuẩn bị, mỗi yêu cầu kèm căn cứ. Ví dụ giả định: "Quyết định ghi lý do không hoàn thành công việc, nhưng ba kỳ đánh giá gần nhất em đều đạt. Em đề nghị công ty xem lại căn cứ này." Câu như vậy cụ thể, có giấy tờ đi kèm, và để ngỏ cho công ty trả lời.
Hãy nghe hết lý do phía công ty trước khi phản bác. Đôi khi bạn sẽ biết thêm thông tin mà mình chưa có, như kế hoạch cắt giảm cả bộ phận hay một khiếu nại của khách hàng. Ghi chép lại các ý chính, kể cả những gì công ty hứa miệng.
Có ba thứ nên tránh. Thứ nhất là ký ngay bất kỳ giấy tờ nào đưa ra trong buổi gặp, nhất là đơn xin nghỉ soạn sẵn hay biên bản thoả thuận mà bạn chưa đọc kỹ; bạn có quyền mang về đọc. Thứ hai là nhận tiền mặt không có chứng từ. Thứ ba là hứa giữ im lặng, cam kết không khiếu nại hay khởi kiện khi chưa hiểu mình đang từ bỏ điều gì.
Nếu buổi gặp căng thẳng, đề nghị tạm dừng và hẹn buổi khác. Bạn cũng có thể đề nghị một người trung gian trong công ty, như đại diện công đoàn cơ sở. Một buổi gặp không xong chưa phải là thất bại; nhiều thoả thuận đạt được ở buổi thứ hai, khi mỗi bên đã có thời gian tính lại.
Ghi lại kết quả: mỗi kiểu kết quả cần giấy gì
Thương lượng chỉ có giá trị khi kết quả được ghi thành văn bản có chữ ký hai bên. Bảng dưới gợi ý loại văn bản và những điểm nên kiểm trước khi ký.
| Kết quả thương lượng | Văn bản nên có | Điểm kiểm trước khi ký |
|---|---|---|
| Công ty rút quyết định, bạn đi làm lại | Văn bản huỷ hoặc thu hồi quyết định chấm dứt | Ngày quay lại, vị trí, lương những ngày không được làm xử lý thế nào |
| Hai bên thoả thuận chấm dứt | Biên bản thoả thuận chấm dứt hợp đồng | Lý do ghi là thoả thuận, ngày chấm dứt, từng khoản tiền, thời hạn trả |
| Giữ quyết định nhưng sửa lý do hoặc ngày | Quyết định đã sửa đổi, thay thế | Bản cũ có bị thu hồi không, lý do mới có đúng thực tế không |
| Công ty trả thêm tiền | Thoả thuận ghi rõ số tiền, tên khoản, cách trả | Tiền đó là trợ cấp hay hỗ trợ thêm, có tách khỏi khoản luật buộc trả không |
| Không thống nhất | Biên bản ghi nhận nội dung trao đổi, mỗi bên giữ một bản | Ghi rõ điểm chưa thống nhất và yêu cầu của bạn đã được nêu |
Biên bản không thống nhất nghe như vô ích, nhưng nó chứng minh bạn đã thương lượng thiện chí và cho thấy công ty đã biết yêu cầu của bạn từ ngày nào. Nếu công ty không chịu ký, bạn tự ghi lại nội dung buổi gặp rồi gửi thư điện tử tóm tắt cho người dự họp, đề nghị họ phản hồi nếu có điểm sai.
Khi thương lượng không thành: đi tiếp thế nào và lúc nào cần luật sư
Không thương lượng được thì bạn còn các đường chính thức. Với tranh chấp về việc bị sa thải hoặc bị đơn phương chấm dứt hợp đồng, Bộ luật Lao động 2019 không bắt buộc phải qua hoà giải viên lao động trước khi yêu cầu trọng tài hoặc khởi kiện; bạn vẫn có thể chọn hoà giải nếu muốn có thêm một vòng trung gian. Các tranh chấp khác về quyền lợi khi nghỉ việc có thể phải qua hoà giải trước, nên hãy đối chiếu loại tranh chấp của mình với quy định hiện hành.
Song song, nếu bạn thấy công ty vi phạm pháp luật lao động, như không trả lương, giữ giấy tờ gốc, không đóng bảo hiểm, bạn có thể gửi đơn tới cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh hoặc cơ quan có chức năng thanh tra, kiểm tra lao động nơi công ty đặt trụ sở. Việc này khác với đòi quyền lợi cá nhân qua toà, và hai đường có thể đi cùng lúc.
Nên tìm luật sư hoặc người làm nghề khi số tiền tranh chấp lớn, khi bạn thuộc nhóm được luật bảo vệ đặc biệt, khi công ty đã có luật sư tham gia, hoặc khi bạn đang cân nhắc giữa quay lại làm và nhận bồi thường. Nếu muốn có ý kiến ban đầu trước khi quyết định, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com), mang theo hợp đồng, quyết định và bản ghi buổi thương lượng để câu trả lời sát với hồ sơ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Công ty không trả lời lời đề nghị gặp thì sao?
Hãy gửi nhắc lại một lần sau vài ngày làm việc, vẫn qua kênh có dấu vết. Nếu vẫn im lặng, việc này cho thấy bạn đã thiện chí thương lượng mà không được đáp lại. Bạn có thể chuyển sang hoà giải, trọng tài hoặc khởi kiện tuỳ loại tranh chấp, và nhớ theo dõi thời hiệu.
Có được ghi âm buổi thương lượng không?
Ghi âm cuộc trao đổi mà chính bạn tham gia thường được dùng làm tài liệu tham khảo, nhưng giá trị chứng cứ còn tuỳ cách thu và cơ quan đánh giá. Cách an toàn là nói trước với mọi người rằng bạn ghi lại để khỏi nhớ sai, và sau buổi gặp gửi thư tóm tắt nội dung.
Đã nhận tiền công ty đưa trong buổi gặp thì còn khiếu nại được không?
Còn tuỳ bạn đã ký gì. Nếu chỉ ký nhận một khoản lương còn nợ thì không ảnh hưởng quyền đòi các khoản khác. Nếu ký biên bản thoả thuận chấm dứt có ghi đã giải quyết xong mọi quyền lợi, việc đòi thêm khó hơn nhiều, trừ khi chứng minh được bị ép buộc hay lừa dối.
Có nên mang người thân đi cùng buổi gặp không?
Có thể, nếu người đó giữ được bình tĩnh và chỉ hỗ trợ ghi chép. Hãy báo trước trong thư đề nghị gặp để công ty không bất ngờ. Người đi cùng tốt nhất là cán bộ công đoàn hoặc người hiểu luật lao động, không phải người dễ nổi nóng thay bạn.
Thương lượng có làm mất thời hiệu khởi kiện không?
Thời gian thương lượng không tự động được trừ ra khỏi thời hiệu. Thời hiệu yêu cầu toà án giải quyết tranh chấp lao động cá nhân theo Bộ luật Lao động 2019 là một năm kể từ ngày phát hiện quyền lợi bị vi phạm, nên đừng để thương lượng kéo dài vô hạn bằng lời hẹn.
Phía công ty nhận được đề nghị gặp thì nên làm gì?
Nên trả lời bằng văn bản, hẹn thời gian cụ thể, cử người có thẩm quyền quyết định tham dự và rà lại hồ sơ cho nghỉ trước buổi gặp. Nếu phát hiện sai sót thủ tục, sửa sớm qua thoả thuận thường đỡ tốn kém hơn nhiều so với để tranh chấp đi xa.