Bị cho nghỉ bằng lời nói hay tin nhắn mà không có quyết định, việc đầu tiên nên làm là gửi lại công ty một tin nhắn hoặc thư hỏi xác nhận bằng văn bản, đồng thời giữ mọi dấu vết của lời cho nghỉ và thể hiện rõ bạn vẫn sẵn sàng đi làm. Bộ luật Lao động 2019 yêu cầu người sử dụng lao động thông báo bằng văn bản cho người lao động về việc chấm dứt hợp đồng, trừ một số trường hợp luật quy định riêng, nên một câu "mai khỏi đi làm" chưa phải là cách chấm dứt đúng thủ tục.
Nguy cơ lớn nhất của kiểu cho nghỉ miệng là sự việc bị đảo ngược: vài tuần sau, công ty nói chưa ai cho bạn nghỉ, chính bạn tự bỏ việc, và có khi còn xử lý bạn vì tự ý bỏ việc nhiều ngày. Bài này chỉ cách giữ thế của mình trong những ngày đầu, cách chứng minh bạn bị cho nghỉ chứ không phải tự nghỉ, và lưu ý cho chủ cửa hàng, chủ xưởng hay quen cho nghỉ bằng lời.
Vì sao lời cho nghỉ không có giấy tờ là cái bẫy với cả hai bên
Với người lao động, lời cho nghỉ miệng đặt bạn vào thế không biết mình đang ở đâu. Bạn chưa có quyết định để phản đối, chưa có ngày chấm dứt để tính các khoản tiền, chưa có căn cứ để làm thủ tục bảo hiểm thất nghiệp. Nếu bạn nghe lời mà ở nhà, rồi công ty phủ nhận, những ngày bạn vắng mặt có thể bị tính là tự ý bỏ việc.
Với chủ sử dụng lao động, cho nghỉ miệng cũng chẳng an toàn hơn. Khi tranh chấp xảy ra, việc không có văn bản thông báo cho thấy thủ tục chấm dứt chưa đúng, chưa nói tới căn cứ có hợp pháp hay không. Ở những vụ người lao động chứng minh được mình bị đuổi, công ty thường rơi vào thế chấm dứt trái luật với đầy đủ hậu quả tài chính.
Kiểu cho nghỉ này không chỉ có câu nói thẳng. Nó còn đến dưới dạng bị xoá khỏi nhóm chat công việc, bị khoá tài khoản phần mềm, thẻ ra vào không còn mở cổng, không được xếp ca trong lịch tuần tới, hay được bảo "về nghỉ đi, khi nào cần sẽ gọi". Mỗi dấu hiệu đó đều là chứng cứ, nhưng chỉ khi bạn ghi lại kịp thời.
Những việc nên làm trong 48 giờ đầu
Thời gian ngay sau lời cho nghỉ là lúc chứng cứ còn tươi và hai bên chưa kịp thay đổi lời nói. Thứ tự gợi ý:
- Ghi lại ngay sự việc: ngày giờ, địa điểm, ai nói, nói nguyên văn câu gì, có ai nghe thấy. Viết vào ghi chú điện thoại hoặc tự gửi thư cho chính mình để có dấu thời gian.
- Gửi tin nhắn xác nhận cho người đã cho nghỉ và đồng gửi người có thẩm quyền: nhắc lại lời họ nói và hỏi công ty đã quyết định chấm dứt hợp đồng chưa, căn cứ gì, đề nghị gửi văn bản.
- Thể hiện bạn sẵn sàng làm việc: trong cùng tin nhắn, nói rõ bạn vẫn có mặt làm việc theo hợp đồng cho tới khi nhận được thông báo chính thức. Câu này bảo vệ bạn khỏi bị coi là tự ý bỏ việc.
- Đến nơi làm việc vào ca kế tiếp nếu an toàn. Nếu bị chặn ở cổng hay không được vào, ghi lại, chụp ảnh khung cảnh, nhắn tin báo ngay cho quản lý rằng bạn đã đến nhưng không được vào.
- Lưu trữ dữ liệu cá nhân: chụp màn hình tin nhắn, nhóm chat, lịch phân ca, bảng chấm công trên ứng dụng trước khi bị xoá quyền truy cập. Chỉ lưu những gì liên quan tới chính bạn, không sao chép dữ liệu khách hàng hay bí mật kinh doanh.
- Không ký bất kỳ giấy tờ nào được đưa ra vội vàng sau đó, nhất là đơn xin nghỉ việc soạn sẵn.
Chứng cứ nào giúp chứng minh bạn bị cho nghỉ
Không có một chứng cứ duy nhất quyết định tất cả. Cơ quan giải quyết thường nhìn vào một chuỗi sự kiện nhất quán. Những loại chứng cứ có ích:
- Tin nhắn, thư điện tử của người có thẩm quyền nói về việc cho nghỉ, kể cả câu gián tiếp như "không cần quay lại nữa".
- Tin nhắn xác nhận bạn đã gửi và việc công ty không phản bác, hoặc trả lời theo hướng thừa nhận.
- Ghi âm cuộc trao đổi mà chính bạn tham gia; giá trị chứng cứ tuỳ cách thu và cách đánh giá của cơ quan giải quyết.
- Lời xác nhận của đồng nghiệp đã chứng kiến, tốt nhất được viết ra và ký tên; nhiều người ngại làm chứng khi còn làm ở công ty, nên đừng gây áp lực.
- Dấu vết hệ thống: thông báo bị xoá khỏi nhóm, tài khoản bị khoá, thẻ ra vào bị vô hiệu, tên không còn trong lịch phân ca.
- Việc công ty tuyển người thay thế cho đúng vị trí của bạn ngay sau đó.
- Thông tin bảo hiểm: công ty báo giảm lao động với cơ quan bảo hiểm từ một ngày nào đó, tra được trên ứng dụng của cơ quan bảo hiểm xã hội.
Bộ luật Tố tụng dân sự đặt cho người sử dụng lao động nghĩa vụ chứng minh trong một số loại vụ án lao động, như khi người lao động khởi kiện về việc bị sa thải. Dù vậy, việc trước hết bạn phải chứng minh được là đã có sự kiện bị cho nghỉ; nếu không, tranh chấp có thể trôi thành chuyện bạn tự bỏ việc.
Công ty trả lời thế nào thì bạn đi tiếp thế nào
Sau tin nhắn xác nhận, câu trả lời của công ty quyết định bước tiếp theo. Các tình huống dưới đây là ví dụ giả định thường gặp.
| Công ty trả lời | Ý nghĩa | Bước tiếp theo của bạn |
|---|---|---|
| Gửi quyết định, thông báo chấm dứt bằng văn bản | Việc chấm dứt đã rõ, có ngày và căn cứ | Kiểm căn cứ, thủ tục; nếu không đồng ý thì gửi văn bản phản đối |
| Nói chỉ là hiểu lầm, bảo đi làm lại | Công ty không muốn chấm dứt hoặc rút lại | Đi làm lại, đề nghị xác nhận bằng tin nhắn để tránh tính ngày vắng là bỏ việc |
| Im lặng, không trả lời | Tình trạng mập mờ kéo dài | Nhắc lại bằng văn bản qua kênh chính thức, tiếp tục ghi lại việc bạn sẵn sàng đi làm |
| Đưa đơn xin nghỉ soạn sẵn bảo ký | Công ty muốn chuyển thành bạn tự nghỉ | Không ký nếu không muốn nghỉ; nếu muốn thoả thuận thì đề nghị biên bản thoả thuận ghi đúng bản chất |
| Nói bạn tự bỏ việc | Công ty phủ nhận việc cho nghỉ | Gom chuỗi chứng cứ, gửi văn bản phản đối, cân nhắc hoà giải hoặc khởi kiện |
Trong mọi tình huống, tránh phản ứng bằng cách đơn giản là thôi không liên lạc nữa. Khoảng im lặng dài từ phía bạn là thứ dễ bị diễn giải bất lợi nhất.
Ví dụ giả định: một chuỗi tin nhắn giữ được thế
Anh Phúc làm phụ bếp cho một nhà hàng ở Huế. Tối thứ Sáu, sau một lần làm đổ hàng, quản lý bếp nói trước mặt hai người khác: "Mai khỏi đi làm nữa, về đi." Không có giấy tờ nào.
Ngay tối đó, anh Phúc nhắn cho quản lý và đồng gửi chủ nhà hàng: "Tối nay lúc khoảng chín giờ, anh có nói em mai khỏi đi làm nữa. Em xin hỏi nhà hàng đã quyết định chấm dứt hợp đồng với em chưa, nếu có thì xin gửi em văn bản. Em vẫn sẵn sàng đi làm theo lịch, ca sáng thứ Bảy em sẽ có mặt." Sáng thứ Bảy anh đến đúng giờ, bị nhắn quay về, anh nhắn tiếp: "Em đã đến lúc bảy giờ nhưng được bảo về. Em chờ văn bản của nhà hàng."
Hai tuần sau, chủ nhà hàng nói anh tự bỏ việc. Lúc này anh có ba tin nhắn ghi đúng ngày giờ, không bị phản bác, cùng lời xác nhận của một đồng nghiệp đã nghe câu nói hôm đó. Chuỗi sự kiện này cho thấy anh bị cho nghỉ và đã thể hiện ý muốn tiếp tục làm việc, khác hẳn trường hợp một người lặng lẽ ở nhà rồi vài tuần sau mới lên tiếng.
Điểm đáng học trong ví dụ là giọng tin nhắn: bình tĩnh, mô tả sự việc, không trách móc, không đe doạ. Đọc lại sau nhiều tháng, những tin nhắn như vậy vẫn đứng vững trước bất kỳ người giải quyết nào.
Khi đã có đủ chứng cứ: đi tiếp con đường nào
Nếu công ty vẫn không xác nhận và bạn không đồng ý với việc bị cho nghỉ, bước tiếp theo giống các trường hợp có quyết định: gửi văn bản phản đối hoặc đề nghị gặp, thương lượng, và nếu không xong thì đưa ra hoà giải viên lao động, hội đồng trọng tài lao động hoặc toà án. Tranh chấp về việc bị đơn phương chấm dứt hợp đồng không bắt buộc phải qua hoà giải viên trước khi khởi kiện theo Bộ luật Lao động 2019.
Điểm khác là ngày bắt đầu tính thời hiệu. Với cho nghỉ miệng, ngày bạn biết quyền lợi bị vi phạm thường là ngày bị nói cho nghỉ hoặc ngày bị chặn không cho vào làm, không phải ngày nhận được giấy tờ, vì có thể không bao giờ có giấy tờ. Đừng chờ công ty gửi quyết định rồi mới tính.
Song song, nếu công ty không trả lương những ngày đã làm, không trả lại giấy tờ, không xác nhận quá trình đóng bảo hiểm, bạn có thể gửi đơn tới cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh về các vi phạm đó. Với tranh chấp có giá trị lớn hoặc chứng cứ rời rạc, nên nhờ luật sư hay công đoàn đọc lại chuỗi chứng cứ trước khi nộp đơn.
Góc chủ cửa hàng, chủ xưởng: vì sao nên làm giấy, kể cả khi chỉ có vài nhân viên
Nhiều chủ hộ kinh doanh quen cách làm thân tình: không hợp thì nói một câu, trả nốt lương rồi thôi. Cách làm này ổn khi hai bên thật sự đồng ý. Khi không đồng ý, chính sự thiếu giấy tờ khiến người chủ khó chứng minh mình có căn cứ chấm dứt, đã báo trước đủ thời hạn, đã trả đủ tiền.
Nếu bạn là chủ và muốn kết thúc với một nhân viên, hãy làm theo một trong hai hướng. Nếu hai bên cùng muốn dừng, lập biên bản thoả thuận chấm dứt ghi ngày, các khoản tiền và chữ ký hai bên. Nếu chỉ bạn muốn dừng, kiểm xem có căn cứ đơn phương chấm dứt theo Bộ luật Lao động 2019 không, gửi văn bản báo trước đúng thời hạn theo loại hợp đồng, rồi gửi thông báo chấm dứt. Văn bản ngắn gọn cũng được, miễn đủ ý và có ký nhận.
Nếu đã lỡ cho nghỉ bằng lời và nhân viên phản đối, cách sửa là trả lời rõ ràng bằng văn bản: hoặc mời quay lại làm việc, hoặc đề nghị gặp để thoả thuận. Phủ nhận việc đã cho nghỉ trong khi có tin nhắn ngược lại chỉ làm tranh chấp nặng thêm.
Câu hỏi thường gặp
Bị cho nghỉ miệng thì có nên ở nhà luôn không?
Không nên tự ý ở nhà mà không để lại dấu vết. Hãy nhắn tin xác nhận và nói rõ bạn sẵn sàng làm việc. Nếu bị chặn không cho vào, hãy ghi lại và báo ngay, để những ngày vắng mặt không bị tính là tự ý bỏ việc.
Tin nhắn trên ứng dụng chat có được dùng làm chứng cứ không?
Có thể. Tin nhắn điện tử được xem là nguồn chứng cứ khi xác định được người gửi, thời gian và nội dung không bị chỉnh sửa. Hãy giữ nguyên thiết bị và tài khoản, chụp màn hình kèm thông tin người gửi, và đừng xoá cuộc trò chuyện gốc.
Ghi âm lén lời quản lý cho nghỉ có hợp pháp không?
Ghi âm cuộc trò chuyện mà chính bạn tham gia để bảo vệ quyền lợi thường được dùng trong tranh chấp, nhưng giá trị chứng cứ còn phụ thuộc cách thu và đánh giá của cơ quan giải quyết. Không nên ghi âm cuộc trao đổi của người khác mà bạn không tham gia.
Không có hợp đồng giấy thì có chứng minh được bị cho nghỉ không?
Quan hệ lao động vẫn có thể được chứng minh qua việc trả lương, phân công, chấm công, tin nhắn giao việc. Khi đã chứng minh được quan hệ lao động, việc bị cho nghỉ miệng vẫn được xem xét như một hành vi chấm dứt hợp đồng.
Nghỉ miệng rồi được trả đủ lương tháng đó có còn đòi gì được không?
Tuỳ trường hợp. Nhận lương những ngày đã làm không có nghĩa là bạn đồng ý với việc chấm dứt. Nếu việc cho nghỉ không có căn cứ hoặc không báo trước, bạn vẫn có thể đòi các khoản liên quan, nhưng hãy cân nhắc chi phí, thời gian và chứng cứ trước khi đi tiếp.
Chủ quán bảo nghỉ tạm vài tuần rồi gọi lại thì đó là cho nghỉ hay chưa?
Đó chưa chắc là chấm dứt hợp đồng mà có thể là ngừng việc, với quy định riêng về tiền lương trong thời gian ngừng việc. Hãy đề nghị chủ ghi rõ bằng tin nhắn đây là tạm ngừng hay chấm dứt, bắt đầu và dự kiến kết thúc khi nào.