Chủ quán, chủ cửa hàng thuê người làm là người sử dụng lao động theo Bộ luật Lao động 2019, kể cả khi chỉ có một, hai nhân viên và chưa từng ký hợp đồng giấy. Khi đóng cửa, chủ hộ vẫn phải kết thúc quan hệ lao động đúng cách: báo trước, thoả thuận, trả lương còn lại, tiền phép chưa nghỉ, trợ cấp nếu thuộc diện được hưởng, và xác nhận bảo hiểm nếu có đóng.
Luật viết cho mọi người sử dụng lao động, nhưng hộ kinh doanh nhỏ có những vướng mắc riêng: không có phòng nhân sự, hợp đồng bằng lời nói, lương trả tiền mặt, nhân viên là người quen hoặc họ hàng. Bài này viết cho cả hai phía: chủ quán muốn đóng cửa cho đàng hoàng, và người làm thuê muốn biết mình được gì. Phần nào luật chưa nói rõ cho hộ kinh doanh, bài ghi rõ là cần hỏi thêm; bạn đối chiếu văn bản hiện hành trước khi quyết định.
Nhân viên quán có phải là người lao động theo luật không
Có hợp đồng giấy hay không không phải là điều quyết định. Bộ luật Lao động 2019 coi một thoả thuận là hợp đồng lao động khi có việc làm có trả công, tiền lương, và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, bất kể hai bên gọi nó là gì. Nhân viên phục vụ làm theo ca do chủ xếp, nhận lương hằng tháng là người lao động.
Hợp đồng bằng lời nói chỉ được dùng trong phạm vi hẹp. Luật cho phép giao kết bằng lời nói với hợp đồng dưới một tháng, trừ một số trường hợp. Làm lâu hơn mà không có hợp đồng viết là chủ hộ đã sai từ khâu ký kết, nhưng quan hệ lao động vẫn được công nhận.
Người thân làm cùng là chuyện khác. Thành viên gia đình cùng làm trong hộ, chia nhau thu nhập, thường không phải quan hệ lao động. Nhưng họ hàng xa được trả lương cố định, làm theo giờ chủ đặt thì vẫn có thể là người lao động.
Bảo hiểm bắt buộc là câu hỏi riêng. Người làm theo hợp đồng từ một tháng trở lên thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc theo luật hiện hành. Chủ hộ chưa đóng là đang có khoản nợ cần tính khi đóng cửa; nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đặt cửa hàng.
Luật nói gì về việc chủ hộ tự đóng cửa
Bộ luật Lao động 2019 có căn cứ chấm dứt khi người sử dụng lao động là cá nhân chết, bị toà án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, mất tích, hoặc khi người sử dụng lao động không phải cá nhân chấm dứt hoạt động. Trường hợp một chủ hộ còn khoẻ mạnh tự quyết định dừng kinh doanh thì luật không gọi tên riêng, và cách hiểu khi áp vào hộ kinh doanh chưa thống nhất.
Vì vậy, con đường ít rủi ro nhất cho chủ hộ là thoả thuận chấm dứt bằng văn bản với từng nhân viên: ngày nghỉ, các khoản được trả, thời điểm trả. Thoả thuận đi kèm khoản hỗ trợ hợp lý thường được nhân viên chấp nhận, vì họ cũng thấy quán không mở tiếp được. Nếu không thoả thuận được, chủ hộ cần xem căn cứ khác như cho thôi việc vì lý do kinh tế hoặc thay đổi cơ cấu, kèm thủ tục báo trước và trợ cấp mất việc, và nên hỏi cơ quan quản lý lao động hoặc luật sư trước.
Nếu chủ hộ qua đời đột ngột, hợp đồng chấm dứt theo căn cứ người sử dụng lao động là cá nhân chết. Người lao động vẫn có quyền đòi lương, trợ cấp thôi việc nếu đủ điều kiện; các khoản này được thanh toán từ tài sản của người chết theo quy định về thừa kế, người thừa kế có trách nhiệm trong phạm vi di sản nhận được.
Chủ quán đóng cửa: các bước nên làm
Thứ tự dưới đây áp được cho quán ăn, quán cà phê, tiệm tóc, cửa hàng tạp hoá có vài nhân viên:
- Chốt ngày dừng bán và báo cho nhân viên càng sớm càng tốt. Không có quy định báo trước riêng cho tình huống này, nhưng báo ít nhất bằng số ngày luật yêu cầu khi đơn phương chấm dứt theo loại hợp đồng là cách an toàn.
- Lập bảng quyền lợi từng người: lương đến ngày cuối, tiền phép năm chưa nghỉ, thưởng đã hứa, trợ cấp thôi việc với người làm từ đủ 12 tháng trở lên cho phần thời gian chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp.
- Gặp riêng từng người, giải thích lý do đóng cửa, đưa bảng quyền lợi, đề nghị khoản hỗ trợ nếu có thể.
- Ký văn bản thoả thuận chấm dứt hai bản: ngày chấm dứt, từng khoản tiền, ngày trả, cách trả. Ghi rõ là thoả thuận do quán đóng cửa, không phải nhân viên xin nghỉ.
- Trả tiền trong thời hạn luật định, chuyển khoản nếu được để có dấu vết; trả tiền mặt thì có giấy nhận tiền ký tên.
- Xử lý bảo hiểm với cơ quan bảo hiểm xã hội nếu có đóng, để nhân viên lấy được xác nhận thời gian đóng.
- Làm thủ tục chấm dứt hoạt động hộ kinh doanh với cơ quan đăng ký nơi cấp và hoàn tất nghĩa vụ thuế. Phần thuế khoán, thuế kê khai thuộc cụm thuế, ở đây chỉ nhắc.
Ví dụ giả định: tiệm tóc hai thợ đóng cửa sau ba năm. Một thợ làm 2 năm 6 tháng, chưa từng được đóng bảo hiểm thất nghiệp, lương bình quân 8 triệu đồng. Trợ cấp thôi việc tính cho 2 năm 6 tháng, mỗi năm nửa tháng lương; cách làm tròn tháng lẻ theo hướng dẫn hiện hành.
Sang nhượng quán thay vì đóng hẳn
Nhiều chủ không đóng hẳn mà sang lại mặt bằng, đồ nghề, thậm chí cả tên quán. Tình huống nào thì nhân viên đi đâu:
| Cách sang nhượng | Nhân viên | Ai chịu trách nhiệm |
|---|---|---|
| Chỉ sang mặt bằng, đồ nghề | Không tự động theo chủ mới | Chủ cũ vẫn là người sử dụng lao động: điều chuyển, thoả thuận, hoặc cho thôi việc đúng thủ tục |
| Chủ mới đồng ý nhận lại nhân viên | Ký hợp đồng với chủ mới, nên ghi nhận thời gian đã làm | Chủ cũ quyết toán phần của mình trước, hoặc ba bên thoả thuận bằng văn bản |
| Đổi người đứng tên hộ kinh doanh trong gia đình | Thường tiếp tục làm như cũ | Nên ký phụ lục cập nhật người sử dụng lao động |
Bài về sáp nhập và bán lại doanh nghiệp trên trang đi sâu hơn phần chuyển nhượng tài sản; nguyên tắc tương tự áp cho hộ kinh doanh.
Chủ mới nhận lại nhân viên cũ thường được lợi: thợ quen khách, quen món, quen máy. Nhưng chủ mới cũng nên hỏi rõ những gì mình đang nhận theo: lương đang trả, phép còn lại, khoản nợ bảo hiểm nếu có. Cách gọn nhất là chủ cũ quyết toán dứt điểm với từng người trước ngày bàn giao, rồi chủ mới ký hợp đồng mới có ghi nhận thời gian làm việc trước đó theo thoả thuận. Nhân viên được đề nghị chuyển sang chủ mới có quyền đồng ý hoặc không; từ chối thì phần của chủ cũ vẫn phải được giải quyết như khi đóng cửa.
Lỗi chủ hộ hay mắc khi đóng cửa
Phần lớn tranh chấp ở quán nhỏ không đến từ ác ý mà từ thói quen làm việc miệng. Những lỗi gặp nhiều:
- Báo nghỉ qua tin nhắn tối hôm trước, sáng hôm sau đóng cửa. Nhân viên mất thu nhập đột ngột, và đây là chi tiết dễ khiến họ đi khiếu nại.
- Trừ tiền đặt cọc, tiền "giữ chân" mà chủ đã thu lúc nhận việc. Thu tiền đặt cọc của người lao động là việc Bộ luật Lao động 2019 cấm; khi nghỉ phải trả lại, không được giữ.
- Giữ bản gốc giấy tờ tuỳ thân, văn bằng của nhân viên. Luật cấm giữ bản chính giấy tờ của người lao động; nếu đã lỡ giữ thì trả lại ngay khi chấm dứt.
- Khấu trừ thiệt hại không có căn cứ: trừ tiền ly vỡ, hàng hao hụt cả năm vào lần lương cuối. Khấu trừ tiền lương để bồi thường có điều kiện và giới hạn theo luật; tự ý trừ là sai.
- Chỉ nói miệng về khoản hỗ trợ, rồi khi trả thì ít hơn đã hứa. Ghi một tờ giấy hai bên cùng ký mất mười phút, tránh được nhiều tháng giận nhau.
- Quên tiền phép năm. Nhân viên làm cả năm mà chưa nghỉ phép được thanh toán tiền cho những ngày chưa nghỉ khi chấm dứt hợp đồng.
Đóng cửa là việc buồn với cả chủ lẫn thợ. Làm đúng những điều nhỏ này giúp chủ hộ giữ được tiếng tốt nếu sau này mở lại, và nhân viên cũ sẵn lòng quay về.
Góc nhân viên: hỏi gì, giữ gì khi quán sắp đóng
Khi nghe tin quán đóng, hãy hỏi ba câu: ngày làm cuối cùng là ngày nào, những khoản nào sẽ được trả, và trả vào ngày nào. Câu trả lời nên có trên giấy, dù chỉ là một tờ viết tay có chữ ký của chủ quán. Giữ lại tin nhắn chủ báo lịch làm, sổ chấm công, ảnh chụp bảng lương nếu có, sao kê nhận lương qua tài khoản. Không có hợp đồng giấy thì đây là chứng cứ chứng minh bạn đã làm ở đó bao lâu.
Nếu chủ đề nghị viết đơn xin nghỉ, bạn có thể đề nghị ký văn bản thoả thuận chấm dứt thay vào đó, vì đơn xin nghỉ ghi nhận việc bạn chủ động rời đi. Nếu quán đóng mà chủ không trả hoặc không liên lạc được, có thể nhờ chính quyền xã, phường nơi quán hoạt động hoà giải bước đầu, rồi tới hoà giải viên lao động hoặc toà án. Số tiền nhỏ không có nghĩa là không đáng đòi, nhưng cũng nên cân nhắc chi phí thời gian, và thường một cuộc nói chuyện thẳng thắn có người làm chứng giải quyết được phần lớn trường hợp.
Câu hỏi thường gặp
Quán chỉ có hai nhân viên không ký hợp đồng thì có phải trả trợ cấp khi đóng cửa không?
Không ký hợp đồng giấy không xoá quan hệ lao động. Nếu nhân viên làm thường xuyên từ đủ 12 tháng trở lên và phần thời gian đó chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp, họ thuộc diện xét trợ cấp thôi việc. Cách tính chi tiết đối chiếu hướng dẫn hiện hành.
Đóng cửa quán có phải báo trước cho nhân viên không?
Luật không có mốc báo trước riêng cho chủ hộ tự đóng cửa, nhưng báo trước tối thiểu bằng số ngày khi đơn phương chấm dứt theo loại hợp đồng là cách an toàn, và thoả thuận chấm dứt bằng văn bản là cách tránh tranh chấp tốt nhất.
Nhân viên bán thời gian có được quyền lợi gì khi quán đóng?
Người làm không trọn thời gian có quyền như người làm trọn thời gian, tương ứng thời gian làm. Họ được trả lương đến ngày cuối, tiền phép năm theo tỉ lệ, và trợ cấp nếu đủ điều kiện.
Quán đóng mà chủ chưa từng đóng bảo hiểm cho nhân viên thì sao?
Đó là khoản nợ chủ hộ phải giải quyết, có thể bị truy đóng và xử phạt theo quy định. Nhân viên có thể phản ánh với cơ quan bảo hiểm xã hội nơi quán hoạt động. Chủ hộ nên chủ động hỏi để xử lý trước khi chấm dứt hoạt động.
Chủ quán qua đời thì nhân viên đòi lương ai?
Hợp đồng chấm dứt khi người sử dụng lao động là cá nhân chết. Lương còn nợ và trợ cấp nếu có được thanh toán từ di sản; người thừa kế chịu trách nhiệm trong phạm vi tài sản được nhận. Nên nói chuyện với gia đình, có chính quyền nơi cư trú làm chứng nếu cần.
Ký thoả thuận nghỉ khi quán đóng có ảnh hưởng trợ cấp thất nghiệp không?
Thoả thuận chấm dứt hợp đồng thường không làm mất quyền xét trợ cấp thất nghiệp, nếu đã đóng bảo hiểm thất nghiệp đủ thời gian theo Luật Việc làm hiện hành. Nhân viên chưa từng được đóng thì không có quyền này, đó là thiệt hại cần nêu khi thoả thuận.