Theo Bộ luật Lao động 2019, hợp đồng với người giúp việc gia đình phải lập bằng văn bản, và mỗi bên có quyền đơn phương chấm dứt bất kỳ lúc nào nhưng phải báo trước 15 ngày. Đây là quy định riêng, mềm hơn nhiều so với các hợp đồng lao động khác, vì quan hệ diễn ra trong không gian riêng tư của một gia đình. Tuy vậy, chủ nhà vẫn chịu những lệnh cấm chung về ngược đãi, quấy rối, giữ giấy tờ tuỳ thân, và lệnh cấm cho nghỉ vì lý do mang thai.
Người giúp việc là nhóm lao động dễ bị tổn thương nhất: làm việc một mình, thường ở lại nhà chủ, xa quê, ít người biết hợp đồng là gì. Ngược lại, chủ nhà cũng thường không nghĩ mình là "người sử dụng lao động" với đầy đủ nghĩa vụ. Bài này giúp cả hai phía hiểu chấm dứt quan hệ này thế nào cho đúng, từ chuyện báo trước, khoản tiền phải thanh toán, đến những tình huống nhạy cảm như người giúp việc mang thai hay bị nghi lấy đồ.
Bài này nói về người giúp việc ký trực tiếp với hộ gia đình. Nếu người giúp việc do một công ty dịch vụ cung ứng, quan hệ lao động là giữa người đó và công ty; chủ nhà chỉ là khách hàng của dịch vụ.
Ai là người giúp việc gia đình theo luật
Bộ luật Lao động 2019 gọi người giúp việc gia đình là người lao động làm thường xuyên các công việc trong gia đình của một hoặc nhiều hộ gia đình. Công việc gồm nấu ăn, giữ nhà, chăm sóc trẻ em, chăm người bệnh, người già, lái xe, làm vườn và những việc khác cho hộ gia đình, nhưng không liên quan đến hoạt động thương mại.
Chữ "không liên quan đến hoạt động thương mại" rất quan trọng. Nếu người giúp việc ban ngày phụ bán ở quán ăn của gia đình, ban đêm dọn dẹp nhà, thì phần làm ở quán là hoạt động kinh doanh, và quan hệ có thể chịu quy định chung của Bộ luật Lao động, kể cả các lớp bảo vệ khác. Chủ hộ kinh doanh nên tách rõ: người làm ở cửa hàng ký hợp đồng lao động như nhân viên cửa hàng.
Chữ "thường xuyên" cũng vậy. Người dọn nhà theo giờ, một tuần hai buổi, qua ứng dụng dịch vụ, thường không phải là người giúp việc gia đình ký trực tiếp với chủ nhà mà là người làm cho bên cung cấp dịch vụ hoặc làm tự do. Bài này nói về người làm thường xuyên, thoả thuận trực tiếp với hộ gia đình.
Người giúp việc gia đình vẫn là người lao động theo nghĩa đầy đủ. Họ có quyền nghỉ hằng tuần, nghỉ phép năm, được trả lương đúng hạn, được trả khoản tiền tương ứng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế để tự đóng theo quy định, và được tôn trọng danh dự, nhân phẩm.
Chấm dứt hợp đồng giúp việc: so với hợp đồng lao động thông thường
Quy định riêng cho người giúp việc gia đình làm thay đổi khá nhiều điểm so với các bài khác trong danh mục này. Bảng dưới so sánh ở mức nguyên tắc để bạn khỏi áp nhầm:
| Điểm | Hợp đồng lao động thông thường | Hợp đồng giúp việc gia đình |
|---|---|---|
| Hình thức hợp đồng | Văn bản, trừ hợp đồng ngắn dưới một tháng có thể bằng lời nói theo điều kiện luật định | Bắt buộc bằng văn bản |
| Quyền đơn phương chấm dứt của chủ | Chỉ khi có căn cứ luật định | Bất kỳ lúc nào, không cần căn cứ |
| Thời hạn báo trước | Tuỳ loại hợp đồng và căn cứ | 15 ngày cho cả hai bên |
| Bảo vệ người mang thai | Không được đơn phương chấm dứt, không được kỷ luật | Vẫn cấm cho nghỉ vì lý do mang thai; cách áp dụng còn vùng xám |
| Chi phí đi đường khi thôi việc | Không có quy định chung | Chủ nhà trả chi phí về nơi cư trú, trừ khi người giúp việc tự chấm dứt trước thời hạn |
| Bảo hiểm | Công ty đóng trực tiếp | Chủ nhà trả khoản tiền tương ứng để người giúp việc tự đóng |
Báo trước 15 ngày là nghĩa vụ hai chiều. Chủ nhà muốn cho nghỉ phải báo trước; người giúp việc muốn nghỉ cũng phải báo trước. Bên nào không báo trước đủ có thể phải bồi thường cho bên kia tương ứng những ngày thiếu, theo nguyên tắc chung về chấm dứt trái luật; mức cụ thể bạn đối chiếu văn bản hướng dẫn.
Những điều chủ nhà tuyệt đối không được làm khi cho nghỉ
Giữ giấy tờ tuỳ thân. Bộ luật Lao động 2019 cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động, và cấm riêng việc giữ giấy tờ tuỳ thân của người giúp việc gia đình. Giữ căn cước để "đảm bảo" người giúp việc không bỏ đi, hay giữ lại sau khi cho nghỉ để đòi bồi thường, đều là vi phạm.
Giữ lương để trừ nợ hoặc đồ vỡ. Muốn khấu trừ thiệt hại phải theo trình tự và giới hạn của luật. Giữ cả tháng lương cuối vì nghi người giúp việc làm vỡ đồ là không được. Nếu có thiệt hại, hãy trao đổi, lập biên bản, thoả thuận mức bồi thường rõ ràng.
Đuổi đi ngay trong đêm. Với người ở lại nhà chủ, cho nghỉ ngay lập tức mà không báo trước, không cho thời gian thu xếp chỗ ở và đường về là vi phạm nghĩa vụ báo trước, và trong nhiều trường hợp còn đặt người lao động vào tình thế nguy hiểm. Nếu thật sự cần chấm dứt ngay, thoả thuận trả tiền thay cho thời gian báo trước và lo chi phí đi đường.
Khám xét đồ đạc, giam giữ khi nghi lấy trộm. Chủ nhà không có quyền khám người, giữ người hay đồ đạc cá nhân. Nghi ngờ mất tài sản thì báo công an xã, phường nơi cư trú để xử lý theo đúng thẩm quyền, không tự xử.
Đe doạ, xúc phạm, quấy rối. Ngược đãi, quấy rối tình dục, dùng vũ lực với người giúp việc bị cấm tuyệt đối. Cho nghỉ trong bối cảnh như vậy còn có thể kéo theo trách nhiệm dân sự hoặc hình sự.
Người giúp việc đang mang thai: chỗ luật chưa nói rõ
Quy định riêng cho người giúp việc gia đình cho phép mỗi bên chấm dứt bất kỳ lúc nào với 15 ngày báo trước, không cần căn cứ. Trong khi đó, phần bảo vệ thai sản của bộ luật cấm sa thải hay đơn phương chấm dứt hợp đồng đối với người lao động vì lý do mang thai, và áp dụng cho mọi lao động nữ. Hai quy định gặp nhau ở tình huống người giúp việc có thai, và luật chưa có hướng dẫn thật rõ quy định nào được ưu tiên.
Cách đọc thận trọng là: chủ nhà vẫn có quyền chấm dứt với 15 ngày báo trước vì những lý do khác, như gia đình chuyển đi nơi khác, con đã lớn không cần người trông, kinh tế khó khăn. Nhưng nếu lý do thật sự là người giúp việc mang thai, việc chấm dứt có nguy cơ bị coi là vi phạm lệnh cấm vì lý do mang thai. Vì không phải nêu lý do, thời điểm và hoàn cảnh sẽ là thứ người ta nhìn vào.
Thực tế, chăm trẻ hay chăm người già khi đang mang thai có thể vượt sức. Thay vì cho nghỉ đột ngột, chủ nhà nên ngồi lại trao đổi: điều chỉnh công việc nhẹ hơn, thuê thêm người phụ theo giờ, hoặc nếu người giúp việc muốn về quê sinh con thì thoả thuận chấm dứt, ghi rõ các khoản hỗ trợ. Người giúp việc cũng nên chủ động báo sớm cho chủ nhà biết để hai bên tính toán.
Chế độ thai sản của người giúp việc phụ thuộc việc họ có tự đóng bảo hiểm xã hội bằng khoản tiền chủ nhà trả hay không. Nếu chủ nhà chưa từng trả khoản này, người giúp việc có quyền yêu cầu; hai bên nên kiểm tra với cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú.
Trình tự cho nghỉ gọn gàng, cho cả hai bên
Quan hệ giúp việc thường gần gũi, nên kết thúc tử tế giúp cả chủ nhà lẫn người giúp việc giữ được tiếng tốt. Trình tự gợi ý:
- Báo trước ít nhất 15 ngày bằng văn bản ngắn, có chữ ký hai bên hoặc tin nhắn xác nhận đã nhận, ghi ngày làm việc cuối cùng.
- Trao đổi trực tiếp lý do nếu thuận tiện, giọng nhẹ nhàng; không bắt buộc nêu lý do nhưng nói rõ giúp tránh hiểu lầm.
- Chuẩn bị bảng thanh toán: lương đến ngày cuối, ngày phép năm chưa nghỉ, khoản tiền tương ứng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế còn nợ nếu có, chi phí đi đường về nơi cư trú nếu thuộc diện được trả.
- Ngày cuối, cùng nhau kiểm lại đồ đạc, chìa khoá, thẻ ra vào; người giúp việc mang theo toàn bộ đồ cá nhân và giấy tờ của mình.
- Thanh toán, ghi biên nhận có chữ ký hai bên. Nếu chuyển khoản, giữ lại chứng từ.
- Nếu người giúp việc cần giấy xác nhận đã làm việc để xin việc mới, chủ nhà nên viết vài dòng xác nhận thời gian làm, không cần nhận xét.
Khi người giúp việc là người tự xin nghỉ, trình tự cũng giống vậy, chỉ đảo chiều báo trước. Nếu người giúp việc bỏ đi ngay không báo trước, chủ nhà vẫn phải thanh toán tiền lương đã làm; phần thiệt hại do không báo trước được tính theo nguyên tắc chung và hai bên nên tự thoả thuận trước khi nghĩ đến kiện tụng.
Hợp đồng giúp việc nên ghi gì để lúc chia tay khỏi vướng
Phần lớn tranh cãi khi kết thúc quan hệ giúp việc xuất phát từ việc hợp đồng không ghi, hoặc không có hợp đồng. Nếu đang thuê hoặc sắp thuê người giúp việc, chủ nhà nên đưa vào văn bản những điểm sau, viết bằng lời lẽ đơn giản để người giúp việc hiểu được:
- Công việc cụ thể: chăm trẻ, nấu ăn, dọn nhà hay chăm người già; việc gì không giao. Giao việc ngoài hợp đồng là hành vi luật cấm, và cũng là nguồn bất mãn dẫn tới nghỉ ngang.
- Lương, ngày trả, hình thức trả: tiền mặt có ký nhận hay chuyển khoản; khoản tiền tương ứng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế trả kèm lương hay riêng.
- Giờ làm, ngày nghỉ hằng tuần, phép năm: người ở lại nhà chủ vẫn cần có thời gian nghỉ ngơi rõ ràng.
- Chỗ ở, ăn uống nếu có thoả thuận, và việc trả lại chỗ ở khi chấm dứt.
- Thời hạn báo trước 15 ngày cho cả hai bên, cách báo (giấy, tin nhắn), và cách tính tiền nếu hai bên thoả thuận nghỉ sớm hơn.
- Chi phí đi đường về quê khi chấm dứt, nêu rõ trường hợp được trả và không được trả.
- Cách xử lý khi đồ đạc hư hỏng: lập biên bản, thoả thuận mức bồi thường, không tự ý trừ lương.
Hợp đồng không cần dài hay dùng từ ngữ pháp lý. Một văn bản hai trang, mỗi bên giữ một bản, đã đủ để tránh phần lớn những cuộc cãi vã ngày chia tay.
Câu hỏi thường gặp
Thuê giúp việc chỉ bằng lời nói, giờ cho nghỉ có cần báo trước không?
Luật bắt buộc hợp đồng với người giúp việc gia đình phải bằng văn bản; không lập văn bản là thiếu sót của chủ nhà, không làm mất quyền của người giúp việc. Nghĩa vụ báo trước 15 ngày vẫn áp dụng, và nên lập văn bản ngay cả khi sắp chấm dứt để ghi nhận các khoản thanh toán.
Người giúp việc làm được 8 tháng, chủ nhà cho nghỉ có phải trả trợ cấp thôi việc không?
Trợ cấp thôi việc theo Bộ luật Lao động 2019 đặt ra khi người lao động làm thường xuyên từ đủ 12 tháng trở lên. Làm 8 tháng thì chưa đủ điều kiện. Với người làm trên 12 tháng, chủ nhà nên đối chiếu hướng dẫn hiện hành về cách tính cho người giúp việc gia đình.
Nghi người giúp việc lấy đồ, chủ nhà có được cho nghỉ ngay không cần báo trước?
Nghi ngờ chưa phải là căn cứ. Chủ nhà nên báo công an xã, phường để xác minh, không tự khám xét hay giữ người. Muốn chấm dứt ngay, hai bên có thể thoả thuận và chủ nhà trả tiền thay cho những ngày báo trước để tránh tranh chấp.
Người giúp việc tự bỏ về quê không báo, chủ nhà có được giữ lương tháng cuối không?
Không được giữ toàn bộ lương đã làm. Người giúp việc vi phạm nghĩa vụ báo trước có thể phải bồi thường phần tương ứng những ngày thiếu, nhưng việc khấu trừ phải có thoả thuận hoặc theo trình tự luật định; phần còn lại vẫn phải trả.
Chủ nhà mất, gia đình có phải tiếp tục thuê người giúp việc không?
Khi người sử dụng lao động là cá nhân qua đời, hợp đồng lao động có thể chấm dứt theo luật. Người thừa kế nên thanh toán đầy đủ lương, các khoản còn nợ, và nếu muốn giữ người giúp việc thì ký hợp đồng mới với người chủ mới.
Người giúp việc qua công ty dịch vụ thì chủ nhà có được trực tiếp cho nghỉ không?
Khi người giúp việc do công ty cung ứng, quan hệ lao động là giữa người đó và công ty. Chủ nhà chấm dứt hợp đồng dịch vụ với công ty hoặc yêu cầu đổi người theo điều khoản đã ký; việc chấm dứt hợp đồng lao động là việc của công ty.