Sa thải là hình thức kỷ luật, áp dụng khi người lao động có hành vi vi phạm thuộc các căn cứ luật liệt kê; còn "cho thôi việc" trong đời thường là cách gọi chung cho nhiều con đường khác không phải kỷ luật: công ty đơn phương chấm dứt hợp đồng vì lý do luật cho phép, cho thôi việc vì thay đổi cơ cấu, công nghệ, lý do kinh tế, hoặc hai bên thoả thuận chấm dứt. Mỗi đường có căn cứ, thủ tục và quyền lợi khác nhau.
Người lao động thường chỉ nghe một câu "em nghỉ từ mai", còn trên giấy thì công ty có thể ghi bất kỳ loại nào. Chủ doanh nghiệp nhỏ lại hay dùng chữ "sa thải" cho mọi lần cho nghỉ, rồi chọn nhầm thủ tục. Bài này đặt các con đường cạnh nhau để bạn nhận ra mình đang ở đâu, và vì sao chuyện chọn chữ trên giấy quan trọng hơn bạn nghĩ.
Bốn con đường thường bị gọi chung là "bị cho nghỉ"
Sa thải. Là một trong bốn hình thức kỷ luật lao động theo Bộ luật Lao động 2019, nặng nhất. Chỉ áp dụng khi có căn cứ luật nêu: trộm cắp, tham ô, đánh bạc, cố ý gây thương tích, sử dụng ma tuý tại nơi làm việc, tiết lộ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ, gây thiệt hại nghiêm trọng, quấy rối tình dục tại nơi làm việc được nội quy quy định, tái phạm khi chưa được xoá kỷ luật kéo dài nâng lương hoặc cách chức, tự ý bỏ việc đủ số ngày.
Công ty đơn phương chấm dứt hợp đồng. Không phải kỷ luật mà là quyền chấm dứt khi có lý do luật cho phép, ví dụ người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc theo quy chế đánh giá, ốm đau điều trị dài theo mốc luật định, đủ tuổi nghỉ hưu, không có mặt sau thời hạn tạm hoãn, cung cấp thông tin không trung thực khi giao kết. Phải báo trước theo loại hợp đồng, trừ một số trường hợp.
Cho thôi việc vì thay đổi cơ cấu, công nghệ, lý do kinh tế, sáp nhập, chia tách. Khi công ty không còn chỗ cho người lao động sau khi đã cố gắng sắp xếp, phải có phương án sử dụng lao động, trao đổi với tổ chức đại diện người lao động, thông báo cho cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh theo quy định. Người lao động được trợ cấp mất việc làm.
Thoả thuận chấm dứt. Hai bên cùng đồng ý kết thúc, có thể kèm khoản hỗ trợ. Đây là con đường "êm" nhất nếu thật sự tự nguyện.
Bảng so sánh bốn con đường
Bảng dưới đây tóm tắt theo Bộ luật Lao động 2019; chi tiết từng con đường, như thời hạn báo trước cụ thể hay cách tính trợ cấp, nên đối chiếu văn bản hiện hành.
| Tiêu chí | Sa thải | Công ty đơn phương chấm dứt | Cho thôi việc vì cơ cấu, kinh tế | Thoả thuận chấm dứt |
|---|---|---|---|---|
| Bản chất | Kỷ luật vì vi phạm | Quyền chấm dứt khi có lý do luật định | Công ty không còn chỗ làm | Hai bên đồng ý |
| Cần lỗi của người lao động? | Có, công ty phải chứng minh | Không nhất thiết | Không | Không |
| Thủ tục chính | Trình tự xử lý kỷ luật, họp, biên bản, quyết định trong thời hiệu | Báo trước bằng văn bản theo loại hợp đồng (trừ trường hợp luật miễn) | Phương án sử dụng lao động, trao đổi tổ chức đại diện, thông báo cơ quan quản lý lao động | Văn bản thoả thuận |
| Trợ cấp | Không có trợ cấp thôi việc | Thường có trợ cấp thôi việc nếu đủ điều kiện | Trợ cấp mất việc làm | Thường có trợ cấp thôi việc nếu đủ điều kiện, cộng khoản hỗ trợ nếu có |
| Giấy tờ người lao động nhận | Quyết định kỷ luật sa thải | Thông báo, quyết định chấm dứt hợp đồng | Quyết định chấm dứt kèm thông tin trợ cấp mất việc | Biên bản, văn bản thoả thuận chấm dứt |
| Rủi ro hay gặp | Sai căn cứ, sai trình tự, hết thời hiệu | Lý do không có thật, thiếu báo trước | Không có phương án, không trao đổi, chọn người thiếu khách quan | Bị ép ký, nội dung không rõ |
Điểm quan trọng: chỉ sa thải mới cần chứng minh lỗi, và chỉ sa thải mới khiến người lao động mất trợ cấp thôi việc khi được làm đúng. Vì vậy một quyết định ghi "sa thải" nhưng thực chất là cắt giảm vì kinh tế là quyết định sai đường, và người chịu thiệt thực ra là cả hai bên.
Vì sao doanh nghiệp nhỏ hay chọn nhầm đường
Thói quen ngôn ngữ là nguyên nhân đầu tiên. Trong đời thường "đuổi việc", "sa thải", "cho nghỉ" được dùng như nhau, nên khi chủ hộ kinh doanh viết giấy cho một nhân viên làm chậm, chữ "sa thải" xuất hiện rất tự nhiên. Nhưng làm chậm, chưa đạt yêu cầu không phải là căn cứ sa thải; nếu có quy chế đánh giá và người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc theo quy chế đó, đường đúng là đơn phương chấm dứt có báo trước.
Nguyên nhân thứ hai là muốn tránh trợ cấp. Một số nơi cố ý gắn nhãn sa thải để không phải trả trợ cấp thôi việc. Đây là con đường rủi ro nhất: nếu người lao động khởi kiện và toà xác định sa thải trái luật, công ty phải nhận lại người lao động, trả lương và đóng bảo hiểm cho những ngày không được làm, bồi thường thêm, tổng cộng thường nhiều hơn khoản trợ cấp ban đầu.
Nguyên nhân thứ ba ngược lại: có vi phạm thật nhưng ngại họp kỷ luật nên chọn "cho nghỉ" bằng một tin nhắn. Không báo trước, không có căn cứ đơn phương chấm dứt, không qua trình tự kỷ luật, quyết định đó cũng có thể bị coi là trái luật dù người lao động thật sự có lỗi.
Ảnh hưởng tới người lao động sau khi nghỉ
Về tiền, khác biệt lớn nhất là trợ cấp: sa thải không có trợ cấp thôi việc; đơn phương chấm dứt đúng luật và thoả thuận thường có trợ cấp thôi việc cho thời gian làm việc chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp; cho thôi việc vì cơ cấu, kinh tế có trợ cấp mất việc làm, mức cao hơn và có mức tối thiểu. Điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp cũng có thể khác nhau tuỳ lý do chấm dứt, theo luật về việc làm đang có hiệu lực.
Về hồ sơ, một quyết định sa thải là tài liệu bạn có thể phải giải thích khi xin việc nơi khác. Nhà tuyển dụng hỏi lý do nghỉ là chuyện bình thường, và câu trả lời trung thực, ngắn gọn thường tốt hơn né tránh. Với các con đường khác, giấy tờ ghi chấm dứt hợp đồng, ít gây thắc mắc hơn.
Về quyền khiếu nại, cả bốn con đường đều có thể tranh chấp nếu người lao động cho rằng bị làm sai. Tranh chấp về sa thải hay về việc bị đơn phương chấm dứt hợp đồng được khởi kiện ra toà mà không bắt buộc qua hoà giải viên lao động trước, theo quy định hiện hành.
Ví dụ giả định: cùng một người, bốn tờ giấy khác nhau
Ví dụ giả định: chị Lan làm kế toán bán hàng ba năm ở một công ty thương mại tại Hải Phòng. Bốn kịch bản dưới đây đều kết thúc bằng việc chị không còn đi làm, nhưng tờ giấy chị nhận và quyền lợi đi kèm khác hẳn nhau.
Kịch bản một: chị bị phát hiện giữ lại tiền thu của khách trong nhiều tuần, công ty có sao kê và xác nhận của khách. Sau buổi họp kỷ luật, chị nhận quyết định kỷ luật sa thải, không có trợ cấp thôi việc. Kịch bản hai: công ty có quy chế đánh giá, chị nhiều kỳ liên tiếp không đạt chỉ tiêu theo quy chế; công ty gửi thông báo đơn phương chấm dứt có báo trước, chị vẫn có trợ cấp thôi việc cho phần thời gian chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp nếu có.
Kịch bản ba: công ty chuyển sang phần mềm kế toán tự động, bỏ vị trí của chị, không còn chỗ khác phù hợp; chị nhận quyết định chấm dứt do thay đổi cơ cấu, công nghệ kèm trợ cấp mất việc làm. Kịch bản bốn: chị muốn chuyển về quê, công ty cũng đang muốn thu gọn bộ phận; hai bên ký biên bản thoả thuận chấm dứt kèm một khoản hỗ trợ.
Điều đáng để ý là ở kịch bản hai và ba, nếu công ty viết nhầm thành "sa thải", chị Lan có cơ sở để khiếu nại và đòi lại quyền lợi. Còn ở kịch bản một, nếu công ty bỏ qua buổi họp kỷ luật, quyết định sa thải dù có căn cứ thật vẫn có thể bị coi là sai trình tự.
Đọc giấy tờ để biết mình thuộc loại nào
Khi nhận bất kỳ văn bản nào về việc nghỉ, đọc theo thứ tự dưới đây.
- Tên văn bản: "quyết định kỷ luật lao động", "thông báo chấm dứt hợp đồng", "quyết định chấm dứt hợp đồng", "biên bản thoả thuận". Tên gọi đã nói lên phần lớn.
- Căn cứ ghi trong văn bản: dẫn điều khoản nội quy và hành vi vi phạm là kỷ luật; dẫn lý do như không hoàn thành công việc, sức khoẻ, cơ cấu là đơn phương chấm dứt hoặc cho thôi việc.
- Có buổi họp xử lý kỷ luật trước đó không. Sa thải mà không có họp, không được trình bày là dấu hiệu sai trình tự.
- Có báo trước không, bao nhiêu ngày, với các trường hợp cần báo trước.
- Phần quyền lợi: có nhắc trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc, khoản hỗ trợ không.
- Đối chiếu với lời nói: nếu quản lý bảo "công ty cắt giảm" mà giấy ghi "sa thải", hãy đề nghị giải thích bằng văn bản trước khi ký nhận.
Chủ doanh nghiệp: chọn đường trước khi viết giấy
Trước khi soạn bất cứ văn bản nào, trả lời lần lượt các câu hỏi sau để chọn đúng đường.
- Người lao động có hành vi vi phạm thuộc căn cứ sa thải không, và có chứng minh được không? Nếu có, đi trình tự kỷ luật đầy đủ.
- Không có vi phạm nhưng có lý do luật cho phép đơn phương chấm dứt? Kiểm tra căn cứ có thật, có quy chế đánh giá, tính đúng thời hạn báo trước.
- Lý do thực sự là công ty thu hẹp, đổi mô hình, khó khăn? Đó là cho thôi việc vì cơ cấu, kinh tế, với nghĩa vụ phương án và trợ cấp mất việc.
- Không rơi vào trường hợp nào nhưng hai bên đều muốn kết thúc? Thoả thuận chấm dứt, ghi rõ quyền lợi, để người lao động có thời gian cân nhắc.
- Người lao động có thuộc diện luật hạn chế cho nghỉ không, như đang mang thai, nuôi con nhỏ, đang điều trị ốm đau? Kiểm kỹ trước khi làm bất cứ đường nào.
Đổi từ sa thải sang thoả thuận chấm dứt là có thể nếu cả hai bên thật sự đồng ý, ví dụ người lao động có lỗi nhưng hai bên muốn kết thúc nhẹ nhàng. Nhưng không được dùng lời doạ sa thải để ép ký thoả thuận. Khi đường đi chưa rõ và số tiền liên quan lớn, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) hoặc người làm nghề trước khi viết giấy.
Câu hỏi thường gặp
Bị cho nghỉ vì làm không tốt có phải là sa thải không?
Không. Làm chưa tốt không thuộc các căn cứ sa thải. Nếu công ty có quy chế đánh giá và bạn thường xuyên không hoàn thành công việc theo quy chế, công ty có thể đơn phương chấm dứt hợp đồng có báo trước, và bạn thường vẫn có trợ cấp thôi việc nếu đủ điều kiện. Giấy ghi "sa thải" trong trường hợp này là sai đường.
Sa thải và đuổi việc có khác nhau không?
"Đuổi việc" là cách nói đời thường, không phải thuật ngữ pháp lý. Trên giấy tờ, việc chấm dứt phải thuộc một trong các trường hợp luật quy định, như kỷ luật sa thải hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng. Muốn biết mình bị "đuổi" theo đường nào, hãy xem tên và căn cứ ghi trong văn bản nhận được.
Công ty cho nghỉ bằng tin nhắn có hợp lệ không?
Tin nhắn có thể là bằng chứng công ty muốn chấm dứt, nhưng thường không đáp ứng được thủ tục: sa thải cần trình tự kỷ luật và quyết định, đơn phương chấm dứt cần báo trước bằng văn bản. Bạn nên giữ tin nhắn, đề nghị công ty ban hành văn bản chính thức và tiếp tục đi làm cho tới khi rõ ràng.
Bị sa thải có thể xin đổi thành thoả thuận nghỉ việc không?
Có thể đề nghị, và công ty có quyền đồng ý hoặc không. Nếu đã có quyết định sa thải, việc đổi cần một văn bản mới thay thế, ghi rõ. Hai bên nên tính kỹ quyền lợi kèm theo, vì thoả thuận chấm dứt có thể làm phát sinh trợ cấp thôi việc mà sa thải không có.
Cho thôi việc vì cắt giảm có phải báo trước không?
Công ty phải thực hiện các nghĩa vụ riêng cho trường hợp thay đổi cơ cấu, công nghệ, lý do kinh tế: xây dựng phương án sử dụng lao động, trao đổi với tổ chức đại diện người lao động, thông báo trước cho cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh và cho người lao động theo quy định. Chi tiết nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Hộ kinh doanh có bị ràng buộc bởi các thủ tục này không?
Có, nếu giữa chủ hộ và người làm có quan hệ lao động. Quy mô nhỏ không miễn trừ nghĩa vụ chọn đúng căn cứ và thủ tục. Cái khác là một số nghĩa vụ như nội quy bằng văn bản phụ thuộc số lượng người lao động, nên chủ hộ cần đối chiếu cho đúng quy mô của mình.