Khác với lao động nữ mang thai hay người đang điều trị, người lao động khuyết tật, cao tuổi, chưa thành niên hay nhiễm HIV không có một lệnh cấm đơn phương chấm dứt hợp đồng chung. Họ được bảo vệ theo cách khác: Bộ luật Lao động 2019 cấm phân biệt đối xử dựa trên khuyết tật, độ tuổi, tình trạng nhiễm HIV và nhiều yếu tố khác; các luật chuyên ngành như Luật Người khuyết tật, Luật Phòng, chống HIV/AIDS có lệnh cấm riêng; và mỗi nhóm có chế độ làm việc đặc thù mà công ty phải tôn trọng.
Nói đơn giản: công ty vẫn có thể cho những người này nghỉ nếu có căn cứ hợp pháp như với mọi người khác, nhưng không được cho nghỉ vì chính đặc điểm đó. Ranh giới giữa hai điều này mỏng hơn nhiều người tưởng, nhất là khi công ty viện lý do "không đáp ứng công việc" với một người khuyết tật hay lớn tuổi. Bài này đi qua từng nhóm, chỉ ra đâu là quy định chắc chắn, đâu là chỗ cần thận trọng.
Các luật chuyên ngành có thể đã được sửa đổi hoặc có văn bản hướng dẫn mới; khi gặp tình huống cụ thể, bạn nên đối chiếu bản hiện hành.
Phân biệt đối xử: lớp bảo vệ chung cho cả bốn nhóm
Bộ luật Lao động 2019 định nghĩa phân biệt đối xử trong lao động là hành vi phân biệt, loại trừ hoặc ưu tiên dựa trên những yếu tố như giới tính, độ tuổi, tình trạng thai sản, tình trạng hôn nhân, khuyết tật, trách nhiệm gia đình, tình trạng nhiễm HIV, dân tộc, nguồn gốc quốc gia, việc tham gia công đoàn, làm ảnh hưởng đến bình đẳng về cơ hội việc làm hoặc nghề nghiệp. Phân biệt đối xử bị cấm ở mọi giai đoạn, từ tuyển dụng, trả lương, đào tạo, đến chấm dứt hợp đồng.
Luật cũng nói rõ: những sự phân biệt dựa trên yêu cầu đặc thù của công việc, hay những hành vi duy trì, bảo vệ việc làm cho người lao động dễ bị tổn thương, không bị xem là phân biệt đối xử. Ví dụ, không bố trí người khuyết tật nặng làm việc trên giàn giáo là bảo vệ; còn cho người đó nghỉ vì "trông không hợp hình ảnh công ty" là phân biệt đối xử.
Trong tranh chấp, người lao động thường phải chỉ ra được mối liên hệ giữa đặc điểm của mình và quyết định chấm dứt. Những dấu hiệu hay được xem xét gồm: lý do chấm dứt chỉ xuất hiện sau khi công ty biết về đặc điểm đó; người khác cùng vị trí, cùng hiệu quả nhưng không có đặc điểm đó thì không bị cho nghỉ; lời nói, tin nhắn có nhắc đến đặc điểm đó gắn với quyết định.
Bốn nhóm và những quy định riêng cần biết
Mỗi nhóm có quy định đặc thù trong Bộ luật Lao động 2019 hoặc luật chuyên ngành. Bảng dưới tóm tắt ở mức nguyên tắc, dùng để biết mình nên đối chiếu điều gì.
| Nhóm | Điểm bảo vệ chính | Điểm công ty vẫn được làm |
|---|---|---|
| Người lao động khuyết tật | Cấm phân biệt đối xử; công ty phải bảo đảm điều kiện làm việc phù hợp và tham khảo ý kiến người khuyết tật khi quyết định vấn đề liên quan đến quyền lợi của họ; hạn chế làm thêm giờ, làm đêm với người suy giảm khả năng lao động nặng nếu không đồng ý | Chấm dứt theo căn cứ luật định nếu căn cứ độc lập với khuyết tật |
| Người lao động cao tuổi | Không được bố trí công việc nặng nhọc, độc hại ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ trừ khi bảo đảm điều kiện an toàn; được hưởng lương cùng lương hưu nếu đang hưởng | Được ký nhiều lần hợp đồng xác định thời hạn; có căn cứ đơn phương khi người lao động đủ tuổi nghỉ hưu, trừ khi có thoả thuận khác |
| Người lao động chưa thành niên | Giới hạn giờ làm, cấm một số công việc và nơi làm việc; với người chưa đủ 15 tuổi cần người đại diện theo pháp luật đồng ý khi giao kết | Chấm dứt theo căn cứ chung, nhưng phải giải quyết đủ quyền lợi và thông báo người đại diện khi cần |
| Người lao động nhiễm HIV | Luật Phòng, chống HIV/AIDS cấm chấm dứt hợp đồng, gây khó khăn trong quá trình làm việc vì lý do nhiễm HIV; cấm yêu cầu xét nghiệm HIV khi tuyển dụng trừ một số nghề theo danh mục; thông tin nhiễm HIV phải được giữ bí mật | Chấm dứt theo căn cứ chung không liên quan đến tình trạng nhiễm HIV |
Điểm chung: căn cứ chấm dứt phải tồn tại độc lập, và công ty phải chứng minh được điều đó nếu bị yêu cầu. Ghi rõ căn cứ, giữ hồ sơ đánh giá khách quan là cách bảo vệ cả người lao động lẫn doanh nghiệp.
Người khuyết tật bị cho nghỉ vì "không đáp ứng công việc"
Câu hỏi đầu tiên: công ty đã điều chỉnh chưa? Luật yêu cầu công ty bảo đảm điều kiện lao động, công cụ, an toàn phù hợp với người lao động khuyết tật. Nếu công ty chưa từng điều chỉnh bàn ghế, lối đi, thời gian làm, cách giao việc cho phù hợp mà đã kết luận người đó không đáp ứng, kết luận ấy rất yếu.
Đánh giá phải theo tiêu chí công việc đã thoả thuận. Căn cứ "thường xuyên không hoàn thành công việc" phải dựa trên quy chế đánh giá công ty ban hành. Nếu tiêu chí đặt ra không tính đến những điều chỉnh hợp lý cho người khuyết tật, hoặc đặt ra để loại họ, đó là dấu hiệu phân biệt đối xử.
Khuyết tật phát sinh trong quá trình làm việc. Nếu người lao động bị khuyết tật do tai nạn, bệnh tật khi đang làm việc, công ty có nghĩa vụ xem xét bố trí công việc phù hợp với khả năng còn lại, đặc biệt khi đó là tai nạn lao động hay bệnh nghề nghiệp. Cho nghỉ ngay vì không làm được việc cũ là hướng rủi ro.
Tham khảo ý kiến người khuyết tật. Trước khi đưa ra quyết định ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động khuyết tật, luật yêu cầu công ty tham khảo ý kiến của họ. Một buổi trao đổi có biên bản vừa đáp ứng yêu cầu này vừa giúp tìm ra phương án ít thiệt hại cho cả hai bên.
Người cao tuổi và người chưa thành niên: hai đầu của độ tuổi
Với người cao tuổi, cần tách hai tình huống. Tình huống thứ nhất: người lao động vừa đến tuổi nghỉ hưu theo quy định. Bộ luật Lao động 2019 cho công ty quyền đơn phương chấm dứt khi người lao động đủ tuổi nghỉ hưu, trừ khi hai bên có thoả thuận khác; bài riêng về tình huống này nằm ở danh mục công ty cho người lao động nghỉ. Tình huống thứ hai: người đã quá tuổi nghỉ hưu, đang làm theo hợp đồng mới. Luật cho ký nhiều lần hợp đồng xác định thời hạn, nên khi hợp đồng hết hạn, công ty có thể không ký tiếp. Trong thời hạn hợp đồng, nếu muốn chấm dứt sớm, công ty vẫn phải có căn cứ như với người khác, và không được viện lý do tuổi tác đơn thuần.
Ví dụ giả định: một bảo vệ 63 tuổi làm theo hợp đồng một năm ở khu chung cư tại Quảng Ninh. Giữa hợp đồng, ban quản lý muốn thay bằng người trẻ hơn vì "trông khoẻ hơn". Đây không phải căn cứ đơn phương hợp pháp; nếu muốn thay, ban quản lý nên chờ hết hạn hoặc thoả thuận với người bảo vệ.
Với người chưa thành niên, bảo vệ tập trung vào công việc được làm và giờ làm. Công ty phát hiện mình đang bố trí người dưới 18 tuổi vào công việc thuộc danh mục cấm thì phải dừng ngay việc bố trí đó. Cách xử lý đúng là chuyển sang công việc được phép nếu có, chứ không phải cho nghỉ để "giải quyết" sai sót của chính công ty. Khi chấm dứt hợp đồng với người chưa đủ 15 tuổi, nên trao đổi với người đại diện theo pháp luật của các em, và thanh toán đủ quyền lợi.
Người lao động nghĩ mình bị cho nghỉ vì đặc điểm cá nhân: các bước
Phân biệt đối xử khó chứng minh hơn vi phạm thủ tục, nên chuẩn bị kỹ là điều kiện tiên quyết. Các bước gợi ý:
- Ghi lại mốc thời gian: ngày công ty biết về khuyết tật, tình trạng sức khoẻ, tình trạng nhiễm HIV, tuổi; ngày bắt đầu có đánh giá xấu hay thay đổi cách đối xử; ngày nhận thông báo chấm dứt.
- Giữ các bản đánh giá công việc, thư khen, kết quả công việc trước đó để chứng minh hiệu quả làm việc không có vấn đề.
- Lưu lời nói, tin nhắn, thư điện tử có nhắc đến đặc điểm của bạn trong bối cảnh quyết định chấm dứt.
- Gửi văn bản đề nghị công ty nêu rõ căn cứ chấm dứt; yêu cầu này giúp làm rõ công ty dựa vào đâu.
- Với tình trạng nhiễm HIV, nhớ rằng thông tin này được luật bảo mật; bạn có quyền yêu cầu công ty không tiết lộ, và việc tiết lộ trái phép là vi phạm riêng.
- Nhờ công đoàn cơ sở, tổ chức hỗ trợ người khuyết tật hoặc người sống chung với HIV ở địa phương, và cân nhắc hoà giải hay khởi kiện. Với tranh chấp phức tạp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) hoặc luật sư lao động để đánh giá chứng cứ.
Với chủ doanh nghiệp, câu hỏi tự kiểm tra hữu ích nhất là: nếu người này không khuyết tật, không lớn tuổi, không nhiễm HIV, mình có đưa ra cùng quyết định với cùng hồ sơ không. Nếu câu trả lời không chắc chắn, hãy dừng lại và xem lại hồ sơ trước khi phát hành bất kỳ văn bản nào.
Góc chủ doanh nghiệp: giữ quyết định khách quan và có hồ sơ
Chủ doanh nghiệp nhỏ thường không có ý phân biệt đối xử, nhưng lại hay để lộ những câu nói khiến quyết định trông như vậy. "Anh lớn tuổi rồi, nghỉ cho khoẻ", "em đi lại khó khăn, ở nhà sẽ tiện hơn" là những câu tưởng là quan tâm nhưng khi đặt cạnh một thông báo chấm dứt thì trở thành chứng cứ bất lợi. Lý do chấm dứt nên nằm hoàn toàn trong hồ sơ công việc.
Hồ sơ tốt gồm ba thứ. Một là tiêu chí đánh giá áp dụng cho mọi người cùng vị trí, ban hành trước khi đánh giá. Hai là kết quả đánh giá theo thời gian, cho thấy vấn đề có từ lâu chứ không xuất hiện đột ngột. Ba là ghi nhận những gì công ty đã làm để hỗ trợ: điều chỉnh công việc, đào tạo lại, trao đổi góp ý. Với người khuyết tật, phần thứ ba đặc biệt quan trọng vì luật đặt nghĩa vụ bảo đảm điều kiện làm việc phù hợp.
Với thông tin sức khoẻ, tình trạng nhiễm HIV, chỉ những người thật sự cần biết mới được biết. Lộ thông tin rồi để người lao động bị đồng nghiệp xa lánh, sau đó cho nghỉ vì "không khí làm việc", là chuỗi sự kiện mà cơ quan giải quyết tranh chấp sẽ nhìn ra ngay.
Khi còn phân vân, hãy hỏi cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh hoặc luật sư trước khi gửi thông báo. Chi phí của một cuộc tư vấn nhỏ hơn nhiều so với chi phí khi bị kết luận chấm dứt trái luật, chưa kể ảnh hưởng tới uy tín của doanh nghiệp với chính những nhân viên còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Công ty có được yêu cầu nhân viên xét nghiệm HIV rồi cho nghỉ nếu dương tính không?
Không. Luật Phòng, chống HIV/AIDS cấm yêu cầu xét nghiệm HIV khi tuyển dụng, trừ một số nghề theo danh mục, và cấm chấm dứt hợp đồng hay gây khó khăn trong công việc vì lý do nhiễm HIV. Thông tin này cũng phải được giữ bí mật.
Người khuyết tật có được nghỉ phép năm nhiều hơn không?
Có. Bộ luật Lao động 2019 quy định người lao động khuyết tật được nghỉ hằng năm nhiều hơn người làm việc trong điều kiện bình thường. Số ngày cụ thể bạn đối chiếu quy định về nghỉ hằng năm hiện hành.
Đã quá tuổi nghỉ hưu, công ty có được cho nghỉ bất cứ lúc nào không?
Không phải bất cứ lúc nào. Khi đang làm theo hợp đồng mới sau tuổi nghỉ hưu, công ty muốn chấm dứt giữa chừng vẫn phải có căn cứ luật định và thủ tục như với người khác. Khi hợp đồng xác định thời hạn hết hạn, công ty có thể không ký tiếp.
Học sinh 16 tuổi làm thêm ở quán cà phê bị cho nghỉ đột ngột thì có quyền gì?
Người từ 15 đến dưới 18 tuổi làm theo hợp đồng lao động có đầy đủ quyền của người lao động, cộng thêm các giới hạn về giờ làm và công việc. Chủ quán phải tuân thủ quy định về báo trước, căn cứ chấm dứt và thanh toán lương đến ngày cuối.
Bị khuyết tật sau tai nạn ngoài giờ làm, công ty có được cho nghỉ không?
Trong thời gian điều trị theo chỉ định, công ty không được đơn phương chấm dứt. Sau khi điều trị, công ty không được cho nghỉ chỉ vì khuyết tật; nếu muốn chấm dứt, cần có căn cứ luật định độc lập và nên xem xét bố trí công việc phù hợp trước.
Làm sao chứng minh mình bị cho nghỉ vì phân biệt đối xử?
Bạn cần chứng cứ về mốc thời gian, hiệu quả công việc trước đó, cách đối xử với đồng nghiệp tương tự, và lời nói, tin nhắn liên quan. Cơ quan giải quyết sẽ xem xét tổng thể; vì khó chứng minh, nên chuẩn bị hồ sơ kỹ và tham khảo luật sư trước khi khởi kiện.