Theo Bộ luật Lao động 2019, người sử dụng lao động không được đơn phương chấm dứt hợp đồng với người lao động đang điều trị, điều dưỡng do ốm đau, tai nạn hoặc bệnh nghề nghiệp theo chỉ định của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có thẩm quyền. Ngoại lệ duy nhất là khi thời gian điều trị đã kéo dài tới mức luật cho phép chấm dứt mà khả năng lao động vẫn chưa hồi phục. Trong thời gian điều trị, công ty cũng không được xử lý kỷ luật.
Với tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, câu chuyện không dừng ở chỗ "không được đuổi". Pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động còn đặt lên vai người sử dụng lao động hàng loạt nghĩa vụ: trả lương trong thời gian điều trị, lo chi phí y tế phần bảo hiểm không chi, giới thiệu đi giám định, bồi thường hoặc trợ cấp, và sắp xếp lại công việc khi người lao động quay về. Bài này đi qua các lớp đó theo thứ tự thời gian, từ ngày xảy ra tai nạn đến lúc hết bảo vệ.
Quy trình khai báo, điều tra tai nạn và chế độ chi trả từ quỹ bảo hiểm có chuyên mục riêng trong cụm; ở đây chỉ bàn chuyện giữ việc làm. Luật An toàn, vệ sinh lao động và văn bản hướng dẫn có thể đã được sửa đổi, nên khi tính tiền cụ thể bạn cần đối chiếu bản hiện hành.
Vì sao người đang điều trị được bảo vệ, và bảo vệ kéo dài bao lâu
Lý do rất đời thường: người vừa bị thương hay đang chữa bệnh không thể tự bảo vệ mình trong một cuộc tranh luận về hiệu quả công việc, và cũng là lúc họ cần thu nhập, bảo hiểm nhất. Vì vậy, Bộ luật Lao động 2019 đặt người đang điều trị, điều dưỡng theo chỉ định vào nhóm mà công ty không được dùng quyền đơn phương chấm dứt, với tai nạn hay bệnh do công việc cũng như ốm đau thông thường.
Chữ quan trọng là "theo chỉ định của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có thẩm quyền". Người lao động tự nghỉ ở nhà vì thấy mệt, không có giấy tờ y tế, không nằm trong diện này. Ngược lại, người điều trị ngoại trú có giấy ra viện ghi thời gian nghỉ, hay có chỉ định điều dưỡng phục hồi chức năng, thì có.
Bảo vệ không kéo dài vô hạn. Bộ luật cho phép công ty đơn phương chấm dứt khi người lao động đã điều trị liên tục trong một khoảng thời gian dài mà khả năng lao động chưa hồi phục: 12 tháng liên tục với hợp đồng không xác định thời hạn, 6 tháng liên tục với hợp đồng từ 12 đến 36 tháng, quá nửa thời hạn với hợp đồng dưới 12 tháng. Chi tiết về căn cứ này và cách làm có bài riêng ở danh mục công ty cho người lao động nghỉ. Khi sức khoẻ hồi phục, luật khuyến khích công ty xem xét giao kết lại.
Với tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, công ty nên cân nhắc kỹ trước khi dùng đến căn cứ này, vì chính công ty có trách nhiệm với nguyên nhân gây thương tật. Chấm dứt quá sớm hoặc thiếu bước bố trí công việc phù hợp dễ biến thành tranh chấp kéo theo nghĩa vụ bồi thường.
Nghĩa vụ của công ty trong thời gian người lao động điều trị
Ngoài việc không được cho nghỉ, pháp luật an toàn, vệ sinh lao động đặt ra những nghĩa vụ cụ thể khi tai nạn hoặc bệnh liên quan đến công việc. Bảng dưới tóm tắt ở mức nguyên tắc; mức tiền, tỷ lệ và hồ sơ cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
| Giai đoạn | Công ty phải làm | Người lao động nên giữ |
|---|---|---|
| Ngay khi xảy ra tai nạn | Sơ cứu, cấp cứu kịp thời; khai báo theo quy định | Tên người làm chứng, ảnh hiện trường nếu an toàn |
| Trong thời gian điều trị | Thanh toán phần chi phí y tế mà bảo hiểm y tế không chi trả hoặc ngoài danh mục; trả đủ tiền lương theo hợp đồng trong thời gian phải nghỉ việc để điều trị | Hoá đơn, giấy ra viện, chỉ định nghỉ |
| Khi điều trị ổn định | Giới thiệu đi giám định y khoa để xác định mức suy giảm khả năng lao động | Kết luận giám định |
| Sau giám định | Bồi thường hoặc trợ cấp theo mức suy giảm, tuỳ lỗi của các bên; làm hồ sơ để người lao động hưởng chế độ từ quỹ bảo hiểm | Biên bản điều tra tai nạn, quyết định chi trả |
| Khi quay lại làm việc | Bố trí công việc phù hợp với sức khoẻ theo kết luận giám định | Văn bản bố trí công việc mới |
Nếu công ty chưa đóng bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp cho người lao động, phần mà lẽ ra quỹ chi trả sẽ do công ty tự chịu. Đây là một trong những lý do khiến doanh nghiệp nhỏ chậm đóng bảo hiểm rơi vào thế rất khó khi có sự cố.
Những cách hiểu sai hay gặp ở cả hai phía
"Đang điều trị thì công ty phải giữ mình làm mãi." Không đúng. Khi thời gian điều trị vượt mốc luật định mà khả năng lao động chưa hồi phục, công ty có quyền chấm dứt sau khi báo trước. Còn nếu hai bên thoả thuận hoặc doanh nghiệp chấm dứt hoạt động, hợp đồng cũng có thể kết thúc. Bảo vệ chỉ chặn quyền đơn phương, không chặn mọi cách chấm dứt.
"Đang điều trị thì không cần báo gì cho công ty." Sai, và rất hay gây hậu quả. Người lao động cần gửi giấy tờ chỉ định nghỉ, giấy ra viện, lịch tái khám cho công ty. Thiếu giấy tờ, công ty có thể coi là vắng mặt không lý do, và tranh cãi sau đó sẽ xoay quanh việc chứng minh chứ không quanh quyền lợi.
"Đã đền tiền rồi thì cho nghỉ được." Khoản bồi thường hay trợ cấp tai nạn lao động là nghĩa vụ riêng, không mua được quyền cho nghỉ. Trả xong khoản này, công ty vẫn phải tôn trọng thời gian bảo vệ và nghĩa vụ bố trí công việc phù hợp.
"Người bị tai nạn không thể bị kỷ luật." Chỉ đúng trong thời gian điều trị. Nếu tai nạn xảy ra do chính người lao động vi phạm nghiêm trọng quy định an toàn, công ty vẫn có thể xem xét kỷ luật sau khi người đó hết thời gian điều trị, trong thời hiệu được kéo dài. Việc có lỗi cũng ảnh hưởng đến mức bồi thường hay trợ cấp.
"Cứ ký giấy thoả thuận nghỉ là xong mọi chuyện." Thoả thuận chấm dứt là hợp pháp nếu tự nguyện. Nhưng thoả thuận được ký khi người lao động đang nằm viện, chưa biết mức suy giảm, chưa được tư vấn, thường bị soi kỹ khi có tranh chấp. Thoả thuận không xoá được quyền hưởng chế độ tai nạn lao động từ quỹ bảo hiểm.
Người lao động: những việc nên làm từ ngày đầu để giữ việc
Thương tích là chuyện không ai muốn, nhưng giấy tờ đầy đủ từ đầu giúp bạn đỡ phải tranh luận về sau. Trình tự gợi ý:
- Báo cho quản lý trực tiếp ngay khi có thể, bằng tin nhắn hoặc nhờ người thân báo, nêu rõ sự việc xảy ra khi đang làm việc.
- Giữ toàn bộ giấy tờ y tế: giấy chuyển viện, giấy ra viện, đơn thuốc, hoá đơn, chỉ định nghỉ ngơi, lịch tái khám. Chụp ảnh và gửi bản sao cho công ty theo đợt.
- Hỏi công ty về việc khai báo tai nạn và biên bản điều tra; xin bản sao biên bản khi có.
- Trong thời gian nghỉ, nếu nhận được thông báo chấm dứt hay giấy mời họp kỷ luật, trả lời bằng văn bản rằng bạn đang điều trị theo chỉ định, kèm bản sao giấy tờ, và đề nghị công ty xem lại.
- Khi điều trị ổn định, đề nghị công ty giới thiệu đi giám định y khoa. Kết quả giám định quyết định mức chế độ và loại công việc phù hợp sau này.
- Trước khi quay lại, trao đổi với công ty về công việc phù hợp với tình trạng sức khoẻ, đề nghị ghi bằng văn bản.
Nếu công ty không khai báo tai nạn, không trả lương thời gian điều trị hoặc cho bạn nghỉ, bạn có thể nhờ công đoàn cơ sở, phản ánh với cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh hoặc nhờ luật sư. Có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) để biết nên đòi những khoản nào trước.
Góc chủ doanh nghiệp: giữ người, sắp xếp lại, và lúc nào được chấm dứt
Sau một tai nạn lao động, phản xạ của nhiều chủ xưởng nhỏ là "giải quyết cho xong" bằng một khoản tiền rồi cho nghỉ. Cách làm đó vừa trái luật nếu người lao động đang điều trị, vừa không chấm dứt được trách nhiệm theo pháp luật an toàn, vệ sinh lao động. Hướng đúng là tách rõ ba việc: lo chế độ tai nạn, giữ quan hệ lao động trong thời gian điều trị, và đánh giá lại công việc khi người lao động quay về.
Khi có kết luận giám định, hãy ngồi lại với người lao động để xem họ làm được việc gì. Một thợ đứng máy bị thương tay có thể chuyển sang kiểm hàng, quản lý kho, hướng dẫn thợ mới. Bố trí lại kèm phụ lục hợp đồng ghi rõ công việc, lương. Nếu công việc mới có lương thấp hơn, cần có sự đồng ý của người lao động và tuân thủ quy định về chuyển việc.
Chỉ khi người lao động đã điều trị liên tục quá mốc luật định mà vẫn chưa hồi phục, công ty mới nên cân nhắc đơn phương chấm dứt, và vẫn phải báo trước đúng hạn, trả đủ các khoản. Với tai nạn do lỗi điều kiện làm việc của chính công ty, việc chấm dứt nên đi kèm sự tham vấn luật sư, vì nguy cơ bị yêu cầu bồi thường bổ sung là có thật.
Bệnh nghề nghiệp: phát hiện muộn, điều trị kéo dài
Khác với tai nạn xảy ra trong một khoảnh khắc, bệnh nghề nghiệp thường lộ ra sau nhiều năm: điếc do tiếng ồn ở xưởng dệt, bệnh bụi phổi ở mỏ đá, viêm da do hoá chất ở xưởng sơn. Người lao động có khi chỉ biết mình mắc bệnh qua đợt khám sức khoẻ định kỳ hoặc khám phát hiện bệnh nghề nghiệp mà công ty tổ chức. Từ lúc có chỉ định điều trị, họ nằm trong nhóm được bảo vệ như người bị tai nạn.
Điểm khó là bệnh nghề nghiệp nhiều khi điều trị theo từng đợt, xen kẽ những giai đoạn đi làm bình thường. Bảo vệ áp dụng cho thời gian đang điều trị, điều dưỡng theo chỉ định; còn mốc "điều trị liên tục" để công ty được đơn phương chấm dứt thì cần tính kỹ, vì những đợt điều trị gián đoạn có thể không cộng dồn thành thời gian liên tục. Đây là chỗ nên hỏi cơ quan quản lý lao động hoặc luật sư trước khi công ty ra quyết định.
Với người lao động, giấy tờ khám định kỳ là chứng cứ quý. Hãy xin lại kết quả khám sức khoẻ các năm, giữ hồ sơ về môi trường làm việc nếu có, và đề nghị công ty giới thiệu đi giám định khi bệnh đã được chẩn đoán. Với chủ doanh nghiệp, tổ chức khám phát hiện bệnh nghề nghiệp đúng quy định không chỉ là nghĩa vụ mà còn giúp xác định sớm người cần chuyển việc, trước khi bệnh nặng thêm và trước khi chi phí bồi thường tăng lên.
Nếu người lao động đã nghỉ việc rồi mới phát hiện bệnh nghề nghiệp, quan hệ lao động đã chấm dứt nên không còn chuyện bảo vệ khỏi bị cho nghỉ, nhưng quyền hưởng chế độ bệnh nghề nghiệp vẫn có thể còn. Điều kiện và hồ sơ trong trường hợp này bạn đối chiếu với cơ quan bảo hiểm xã hội.
Câu hỏi thường gặp
Nghỉ ốm thông thường có giấy của bệnh viện có được bảo vệ như tai nạn lao động không?
Có ở phần không bị đơn phương chấm dứt và không bị kỷ luật. Bộ luật Lao động 2019 bảo vệ người đang điều trị, điều dưỡng theo chỉ định do ốm đau, tai nạn, bệnh nghề nghiệp. Khác biệt nằm ở các nghĩa vụ trả lương, bồi thường riêng của tai nạn lao động.
Tai nạn trên đường đi làm có được coi là tai nạn lao động không?
Pháp luật an toàn, vệ sinh lao động có quy định tai nạn trên tuyến đường đi và về trong khoảng thời gian và tuyến đường hợp lý có thể được xem là tai nạn lao động. Điều kiện cụ thể và hồ sơ chứng minh bạn đối chiếu văn bản hiện hành và cơ quan bảo hiểm xã hội.
Đang điều trị mà hợp đồng hết hạn thì sao?
Hết hạn hợp đồng không phải là đơn phương chấm dứt, nên về nguyên tắc hợp đồng có thể kết thúc. Tuy vậy, các nghĩa vụ về tai nạn lao động của công ty, như chi phí điều trị, bồi thường, giới thiệu giám định, không mất đi chỉ vì hợp đồng hết hạn.
Công ty bắt ký đơn xin nghỉ khi mình còn nằm viện thì có hiệu lực không?
Đơn ký trong lúc đang điều trị, bị thúc ép, chưa được giải thích quyền lợi rất dễ bị đặt vấn đề về tính tự nguyện. Bạn không bắt buộc ký. Nếu đã ký, hãy gửi văn bản rút lại sớm và giữ chứng cứ về hoàn cảnh ký.
Mất khả năng lao động một phần thì công ty có được cho nghỉ vì không làm được việc cũ không?
Không thể cho nghỉ ngay chỉ vì không làm được việc cũ. Công ty có nghĩa vụ bố trí công việc phù hợp với sức khoẻ theo kết luận giám định. Chỉ khi điều trị quá mốc luật định mà chưa hồi phục mới có căn cứ đơn phương chấm dứt, và vẫn phải báo trước, trả đủ các khoản.
Hộ kinh doanh không đóng bảo hiểm mà nhân viên bị tai nạn thì ai trả tiền?
Khi không đóng bảo hiểm tai nạn lao động, phần chi trả mà lẽ ra quỹ bảo hiểm gánh sẽ do chủ hộ kinh doanh chịu, cùng với các nghĩa vụ trả lương, chi phí điều trị và bồi thường. Đây là rủi ro lớn với cơ sở nhỏ, nên đóng bảo hiểm đầy đủ ngay từ khi thuê người.