Theo Bộ luật Lao động 2019, hợp đồng xác định thời hạn hết hạn trong thời gian lao động nữ mang thai hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi thì người lao động được ưu tiên giao kết hợp đồng lao động mới. Luật dùng chữ "ưu tiên", không dùng chữ "bắt buộc". Vì vậy hết hạn hợp đồng vẫn là một cách chấm dứt hợp pháp, nhưng không phải là cánh cửa an toàn để công ty "cho nghỉ khéo" người mang thai.
Tình huống này gặp nhiều ở nhân viên văn phòng ký hợp đồng một hai năm, công nhân ký theo từng mùa vụ, nhân viên bán hàng ở chuỗi cửa hàng. Đến gần ngày hết hạn, người lao động báo có thai, và công ty im lặng hoặc gửi thông báo không ký tiếp. Bài này giải thích "ưu tiên" được hiểu thế nào, khi nào việc không ký tiếp có nguy cơ bị coi là cho nghỉ vì lý do mang thai, và mỗi bên nên làm gì trước ngày hết hạn.
Các mốc thời gian báo trước khi hợp đồng hết hạn nằm ở chuyên mục thời hạn của cụm; bài này chỉ dùng mốc khi cần cho tình huống.
Hết hạn hợp đồng khác đơn phương chấm dứt ở chỗ nào
Khi công ty đơn phương chấm dứt, đó là quyết định của một bên giữa chừng hợp đồng, và luật đặt ra danh sách căn cứ, thời hạn báo trước, cùng lệnh cấm với người mang thai. Khi hợp đồng hết hạn, hai bên đã thoả thuận từ đầu rằng quan hệ lao động kéo dài đến một ngày cụ thể. Không ai phải nêu lý do vì sao không tiếp tục.
Vì vậy, nếu chỉ nhìn bề mặt, việc công ty không ký tiếp với người đang mang thai không vi phạm lệnh cấm đơn phương chấm dứt. Nhưng bộ luật có thêm hai lớp khác. Lớp thứ nhất là quyền được ưu tiên giao kết hợp đồng mới khi hợp đồng hết hạn trong thời gian mang thai hoặc nuôi con nhỏ. Lớp thứ hai là lệnh cấm cho nghỉ vì lý do mang thai và lệnh cấm phân biệt đối xử. Hai lớp này khiến việc không ký tiếp phải có lý do khách quan, không thể chỉ vì người đó sắp sinh.
Cũng cần nhớ quy tắc về hợp đồng hết hạn mà vẫn tiếp tục làm việc. Theo Bộ luật Lao động 2019, nếu hết hạn mà người lao động vẫn làm và hai bên không ký mới trong thời gian luật cho phép, hợp đồng xác định thời hạn sẽ trở thành hợp đồng không xác định thời hạn; và hai bên chỉ được ký thêm một lần hợp đồng xác định thời hạn, trừ một số nhóm luật cho phép ký nhiều lần. Khi đó, lệnh cấm đơn phương chấm dứt áp dụng đầy đủ. Mốc ngày cụ thể bạn đối chiếu chuyên mục thời hạn.
"Được ưu tiên" nghĩa là gì trên thực tế
Không phải bảo đảm tuyệt đối. Ưu tiên không buộc công ty phải ký tiếp trong mọi trường hợp. Nếu vị trí đó không còn nhu cầu, ví dụ dự án kết thúc, cửa hàng đóng, mùa vụ đã qua, công ty có thể không ký tiếp với bất kỳ ai, và người đang mang thai cũng nằm trong số đó.
Nhưng phải đứng trước người khác. Nếu công ty vẫn cần người cho vị trí đó, hoặc cho vị trí tương tự mà người lao động làm được, thì người đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ phải được cân nhắc trước. Tuyển người mới vào đúng vị trí ngay sau khi không ký tiếp với người đang mang thai là dấu hiệu rõ nhất cho thấy quyền ưu tiên bị bỏ qua.
Lý do không ký tiếp phải nói được. Luật không bắt công ty ghi lý do trong thông báo hết hạn. Tuy vậy, khi có tranh chấp, chính công ty sẽ cần giải thích vì sao không dành ưu tiên. Lý do khách quan, có giấy tờ, như quyết định đóng điểm bán, hợp đồng với khách hàng đã kết thúc, là thứ đứng vững được.
Điều kiện của hợp đồng mới. Ưu tiên giao kết không có nghĩa là hợp đồng mới phải y hệt hợp đồng cũ. Thời hạn và nội dung do hai bên thoả thuận, nhưng không nên là một hợp đồng kém hẳn đi chỉ để người lao động tự từ chối, vì như vậy dễ bị coi là cách lách quyền ưu tiên.
Khi nào không ký tiếp an toàn, khi nào thành rủi ro
Bảng dưới đây giúp cả hai phía tự soi tình huống. Đây là gợi ý cách nhìn dựa trên tinh thần của bộ luật, không thay cho kết luận của cơ quan giải quyết tranh chấp.
| Tình huống | Mức rủi ro với công ty | Vì sao |
|---|---|---|
| Dự án mà người lao động phụ trách đã kết thúc, không tuyển ai thay | Thấp | Không còn nhu cầu vị trí, có giấy tờ chứng minh |
| Cửa hàng nơi người lao động làm đã đóng, các cửa hàng khác đủ người | Thấp đến vừa | Nên cân nhắc chuyển sang cửa hàng khác nếu có chỗ trống |
| Không ký tiếp, hai tuần sau đăng tuyển đúng vị trí đó | Cao | Thể hiện bỏ qua quyền ưu tiên |
| Các đồng nghiệp cùng đợt hết hạn đều được ký tiếp, riêng người mang thai thì không | Cao | Dấu hiệu đối xử khác vì lý do mang thai |
| Đề nghị ký tiếp nhưng hạ lương, chuyển nơi làm xa | Vừa đến cao | Có thể bị xem là cách lách quyền ưu tiên |
| Hợp đồng đã là lần xác định thời hạn thứ hai | Không áp dụng | Lần ký tiếp theo phải là hợp đồng không xác định thời hạn |
Một cách nhìn đơn giản: nếu bỏ chuyện mang thai ra khỏi câu chuyện mà công ty vẫn đưa ra cùng quyết định, quyết định đó đứng vững. Nếu bỏ chuyện mang thai ra mà quyết định không còn lý do, rủi ro là rất lớn.
Người lao động: chuẩn bị trước ngày hết hạn
Nếu bạn đang mang thai hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi và hợp đồng sắp hết hạn, đừng chờ đến tuần cuối mới hỏi. Các bước dưới đây nên làm sớm:
- Kiểm tra lại hợp đồng: ngày bắt đầu, ngày kết thúc, đây là lần ký thứ mấy. Nếu đã là lần xác định thời hạn thứ hai, lần tiếp theo thường phải là không xác định thời hạn.
- Nộp giấy xác nhận mang thai hoặc giấy khai sinh của con cho bộ phận nhân sự trước ngày hết hạn, có ký nhận hoặc gửi thư điện tử.
- Gửi văn bản ngắn bày tỏ mong muốn tiếp tục làm việc và đề nghị được ưu tiên ký hợp đồng mới theo Bộ luật Lao động 2019.
- Nếu nhận thông báo không ký tiếp, hỏi lý do bằng văn bản một cách lịch sự. Công ty có thể không trả lời, nhưng câu hỏi của bạn là dấu vết cho thấy bạn đã đề nghị.
- Sau ngày hết hạn, để ý xem vị trí cũ có được đăng tuyển hay giao cho người mới không, và lưu lại bằng chứng nếu có.
- Nhận đủ các khoản khi chấm dứt: lương còn lại, phép năm chưa nghỉ, trợ cấp thôi việc nếu đủ điều kiện; yêu cầu công ty hoàn tất xác nhận thời gian đóng bảo hiểm để làm chế độ thai sản.
Chế độ thai sản từ bảo hiểm xã hội phụ thuộc thời gian đóng trước khi sinh, không phụ thuộc bạn còn làm ở công ty hay không vào ngày sinh. Hãy hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về điều kiện cụ thể theo Luật Bảo hiểm xã hội hiện hành.
Góc chủ doanh nghiệp: không ký tiếp sao cho đúng
Nếu doanh nghiệp thật sự không có nhu cầu tiếp tục, việc không ký tiếp là hợp pháp. Điều cần làm là để lại dấu vết cho thấy quyết định dựa trên nhu cầu công việc chứ không dựa trên chuyện mang thai. Ghi lại lý do trong hồ sơ nội bộ, giữ quyết định đóng điểm bán hoặc kết thúc dự án, và không tuyển người mới vào đúng vị trí đó trong một thời gian hợp lý.
Nếu có vị trí tương tự còn trống, hãy chủ động đề nghị người lao động trước khi tuyển ngoài. Ghi đề nghị bằng văn bản, nêu rõ công việc, lương, nơi làm. Nếu người lao động từ chối, giữ lại câu trả lời. Đây vừa là thực hiện quyền ưu tiên, vừa là chứng cứ bảo vệ doanh nghiệp.
Tránh hai lối tắt hay gặp. Một là ký các hợp đồng thật ngắn, liên tiếp, để có thể "dừng" bất cứ lúc nào; luật đã giới hạn số lần ký hợp đồng xác định thời hạn, và cách làm này dễ bị coi là lách luật. Hai là im lặng để người lao động tiếp tục làm sau ngày hết hạn mà không ký gì; sau thời gian luật cho phép, hợp đồng tự chuyển thành không xác định thời hạn, và lúc đó lệnh cấm đơn phương áp dụng đầy đủ.
Thông báo không ký tiếp nên đưa ra đúng thời hạn luật yêu cầu, bằng văn bản, với giọng văn trung tính, kèm lịch thanh toán các khoản và hướng dẫn bàn giao. Một buổi trao đổi trực tiếp trước khi gửi văn bản giúp người lao động không bị sốc, nhất là khi họ đang mang thai.
Những trường hợp hết hạn dễ hiểu nhầm
Hợp đồng ký lần thứ hai. Nhiều người nghĩ cứ hết hạn là xong. Nhưng nếu hợp đồng đang hết hạn đã là lần ký xác định thời hạn thứ hai giữa hai bên, Bộ luật Lao động 2019 cho rằng nếu tiếp tục thì phải là hợp đồng không xác định thời hạn, trừ vài nhóm luật cho ký nhiều lần. Điều đó không buộc công ty phải ký tiếp, nhưng khiến lựa chọn ký thêm một hợp đồng ngắn để "thử" không còn hợp lệ.
Người lao động nước ngoài. Với người nước ngoài, thời hạn hợp đồng gắn với thời hạn giấy phép lao động. Hết giấy phép thì hợp đồng có thể chấm dứt dù người lao động đang mang thai, vì lý do nằm ở điều kiện làm việc hợp pháp chứ không ở công ty. Gia hạn giấy phép là thủ tục riêng, nên trao đổi sớm nếu hai bên muốn tiếp tục.
Cán bộ công đoàn đang mang thai. Nếu người lao động vừa mang thai vừa là thành viên ban lãnh đạo công đoàn cơ sở hoặc tổ chức đại diện người lao động, hợp đồng hết hạn trong nhiệm kỳ sẽ được gia hạn đến hết nhiệm kỳ theo bộ luật. Hai lớp bảo vệ cộng lại, công ty càng phải cẩn trọng.
Chuyển sang hợp đồng dịch vụ, cộng tác viên. Một số nơi đề nghị người sắp hết hạn chuyển sang ký hợp đồng cộng tác, khoán việc. Nếu bản chất vẫn là làm việc có trả lương và chịu quản lý, điều hành, giám sát của công ty, thì về luật đó vẫn có thể bị coi là hợp đồng lao động. Đổi tên hợp đồng không làm mất quyền ưu tiên hay quyền bảo hiểm của người lao động.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng thời vụ ba tháng hết hạn khi mình đang mang thai thì có được ưu tiên không?
Quyền ưu tiên áp dụng cho hợp đồng xác định thời hạn hết hạn trong thời gian mang thai hoặc nuôi con dưới 12 tháng, nên về nguyên tắc vẫn áp dụng. Nếu mùa vụ đã kết thúc và công ty không tuyển ai thay, việc không ký tiếp thường có lý do khách quan.
Công ty không ký tiếp nhưng cũng không nêu lý do, mình có đòi được gì không?
Luật không bắt công ty ghi lý do trong thông báo hết hạn. Nếu bạn có chứng cứ cho thấy vị trí vẫn còn nhu cầu, người khác được ký tiếp hoặc tuyển mới, bạn có thể yêu cầu xem xét theo quyền ưu tiên và lệnh cấm phân biệt đối xử, qua hoà giải hoặc toà án.
Hết hạn hợp đồng mà mình vẫn đi làm thêm vài tuần, công ty mới đưa thông báo nghỉ thì sao?
Khi hợp đồng hết hạn mà bạn vẫn làm việc, luật có cơ chế để hai bên ký hợp đồng mới trong một khoảng thời gian; quá thời gian đó mà không ký thì hợp đồng trở thành không xác định thời hạn. Khi đó công ty không thể coi là hết hạn nữa, và lệnh cấm đơn phương với người mang thai áp dụng đầy đủ.
Không được ký tiếp thì mình có còn hưởng chế độ thai sản không?
Chế độ thai sản phụ thuộc thời gian đóng bảo hiểm xã hội trước khi sinh theo Luật Bảo hiểm xã hội, không bắt buộc bạn còn làm việc vào ngày sinh. Hãy yêu cầu công ty xác nhận thời gian đóng và hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú về hồ sơ.
Công ty đề nghị ký tiếp nhưng ở chi nhánh xa nhà, mình từ chối thì có mất quyền gì không?
Bạn có quyền từ chối. Nếu đề nghị đó hợp lý và công ty không còn vị trí nào khác, việc từ chối có thể khiến quyền ưu tiên coi như đã được thực hiện. Nếu công ty vẫn còn vị trí gần nhà mà lại chỉ đề nghị chỗ xa, đó có thể là cách lách quyền ưu tiên.
Lao động nam có vợ mang thai có được ưu tiên ký tiếp hợp đồng không?
Quy định ưu tiên giao kết hợp đồng mới khi hết hạn nằm trong phần bảo vệ thai sản và gắn với lao động nữ mang thai hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Lao động nam không được nêu rõ ở quy định này, nhưng vẫn được bảo vệ trước việc phân biệt đối xử vì lý do gia đình.