Khi người lao động tự ý bỏ việc không có lý do chính đáng từ 5 ngày làm việc liên tục trở lên, Bộ luật Lao động 2019 cho phép công ty đơn phương chấm dứt hợp đồng mà không phải báo trước; người lao động trong trường hợp này không được trợ cấp thôi việc. Đây là một con đường riêng, khác với sa thải vì tự ý bỏ việc cộng dồn — một hình thức kỷ luật có thủ tục chặt hơn.
Chủ cửa hàng, chủ xưởng nào cũng từng gặp: một nhân viên bỗng không đến, nhắn không trả lời, gọi không nghe. Phản ứng tự nhiên là xoá tên khỏi bảng lương. Nhưng làm vội có thể dính rủi ro nếu hoá ra người đó đang nằm viện hay gặp chuyện gia đình. Bài này giải thích cách chọn đường, các bước liên lạc, và góc nhìn của người lao động.
Hai con đường cho cùng một hiện tượng
Cùng là bỏ việc, Bộ luật Lao động 2019 có hai cơ chế với điều kiện và thủ tục khác nhau. Chọn đúng đường giúp công ty tránh rắc rối về thủ tục.
| Đơn phương chấm dứt hợp đồng | Sa thải (kỷ luật lao động) | |
|---|---|---|
| Điều kiện | Tự ý bỏ việc không có lý do chính đáng từ 5 ngày làm việc liên tục trở lên | Tự ý bỏ việc 5 ngày cộng dồn trong 30 ngày hoặc 20 ngày cộng dồn trong 365 ngày, không có lý do chính đáng |
| Thủ tục | Không phải báo trước; thông báo chấm dứt bằng văn bản | Trình tự xử lý kỷ luật: chứng minh lỗi, họp xử lý, có mặt tổ chức đại diện người lao động nếu là thành viên, quyết định kỷ luật |
| Cần nội quy? | Không đòi hỏi hành vi phải được ghi trong nội quy | Hành vi và hình thức kỷ luật phải có trong nội quy hoặc hợp đồng, thoả ước |
| Trợ cấp thôi việc | Không được | Không được |
Với người nghỉ liền một mạch không quay lại, con đường đơn phương chấm dứt thường đơn giản hơn: không cần triệu tập họp kỷ luật mà người lao động đằng nào cũng không đến. Với người nghỉ cách quãng, lúc có lúc không, cộng dồn đủ ngưỡng, kỷ luật sa thải mới là công cụ phù hợp — chi tiết trình tự kỷ luật nằm ở chuyên mục sa thải.
"Lý do chính đáng" là chỗ dễ sai nhất
Cả hai con đường đều chỉ áp dụng khi người lao động vắng mặt không có lý do chính đáng. Với sa thải, Bộ luật Lao động 2019 nêu các lý do chính đáng gồm thiên tai, hoả hoạn, bản thân hoặc thân nhân bị ốm có xác nhận của cơ sở khám chữa bệnh có thẩm quyền, và các trường hợp khác quy định trong nội quy lao động. Doanh nghiệp thường dùng cách hiểu tương tự khi xét căn cứ đơn phương chấm dứt; nên đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành nếu có tình huống lưng chừng.
Vấn đề là công ty thường không biết lý do khi người lao động biến mất. Một nhân viên bị tai nạn giao thông, nằm viện, điện thoại vỡ, người nhà không có số của công ty — trường hợp này nghe có vẻ hiếm nhưng không phải chưa từng xảy ra. Nếu công ty đã chấm dứt hợp đồng rồi sau đó người lao động xuất hiện cùng giấy ra viện, quyết định chấm dứt có nguy cơ bị coi là không có căn cứ.
Vì vậy, thời gian vắng mặt không phải là thứ duy nhất cần ghi nhận. Công ty cần ghi nhận cả nỗ lực tìm hiểu lý do. Một chuỗi tin nhắn, cuộc gọi, thư gửi tới địa chỉ cư trú cho thấy công ty đã cho người lao động cơ hội giải thích.
Các bước công ty nên làm trong những ngày vắng mặt
Không có quy trình bắt buộc dài dòng cho căn cứ này, nhưng các bước sau là cách làm thận trọng.
- Ngày đầu tiên vắng mặt không báo: gọi điện, nhắn tin hỏi thăm. Ghi lại thời gian, kênh, nội dung.
- Ngày thứ hai, thứ ba: tiếp tục liên lạc qua các kênh khác nhau, kể cả người liên hệ khẩn cấp trong hồ sơ nếu có.
- Chấm công chính xác những ngày vắng mặt, không ghi chung chung "nghỉ".
- Khi đủ 5 ngày làm việc liên tục, gửi thư tới địa chỉ cư trú và thư điện tử, đề nghị người lao động liên hệ hoặc giải trình lý do trong một thời hạn hợp lý.
- Hết thời hạn đó mà không có phản hồi, ra văn bản thông báo chấm dứt hợp đồng, nêu căn cứ tự ý bỏ việc không có lý do chính đáng từ 5 ngày làm việc liên tục trở lên.
- Quyết toán phần tiền lương của những ngày đã làm, chốt bảo hiểm, giữ sẵn giấy tờ để trả khi người lao động liên hệ.
Bước 4 và 5 kéo dài thêm vài ngày, nhưng đổi lại công ty có hồ sơ rõ ràng. Nếu người lao động quay lại với giấy tờ chứng minh lý do chính đáng, công ty còn kịp điều chỉnh trước khi quyết định có hiệu lực.
Tiền bạc: ai nợ ai
Tiền lương đã làm vẫn phải trả. Người lao động bỏ việc không làm mất quyền nhận tiền lương của những ngày đã làm việc. Công ty không được giữ lại lương như một hình thức phạt; phạt tiền, cắt lương thay việc xử lý kỷ luật là hành vi bị Bộ luật Lao động cấm.
Không có trợ cấp thôi việc. Bộ luật Lao động 2019 loại trường hợp tự ý bỏ việc 5 ngày liên tục khỏi diện được trợ cấp thôi việc.
Thiệt hại tài sản xử lý riêng. Nếu người lao động mang theo tài sản, công cụ, hoặc làm hư hỏng tài sản, việc bồi thường theo cơ chế trách nhiệm vật chất có trình tự riêng, không được tự trừ hết vào lương theo ý công ty. Luật giới hạn mức khấu trừ hằng tháng.
Giấy tờ vẫn phải trả lại. Công ty vẫn có nghĩa vụ xác nhận thời gian đóng bảo hiểm và trả lại bản chính giấy tờ đã giữ, nếu có, khi người lao động liên hệ nhận.
Khoản tạm ứng, đặt cọc. Nếu người lao động còn nợ khoản tạm ứng, hai bên đối chiếu và thoả thuận cách thanh toán. Đặt cọc khi tuyển dụng là việc bị cấm ngay từ đầu, nên không thể dùng làm khoản giữ lại.
Góc người lao động: bỏ việc ngang thiệt hơn bạn nghĩ
Một số người chọn nghỉ ngang vì ngại nói chuyện, vì bị đối xử tệ, hoặc vì đã có chỗ làm mới gấp. Nhưng biến mất không phải là cách nghỉ việc. Bạn mất trợ cấp thôi việc, mất cơ hội nhận xác nhận quá trình làm việc tử tế, và nếu công ty coi đây là chấm dứt hợp đồng trái luật từ phía bạn, bạn còn có thể phải bồi thường theo quy định về người lao động đơn phương chấm dứt trái luật. Việc hưởng trợ cấp thất nghiệp sau đó cũng có thể gặp trở ngại; điều kiện cụ thể nên đối chiếu Luật Việc làm hiện hành.
Nếu bạn bị nợ lương, bị ngược đãi, quấy rối, hay bị ép làm việc trái thoả thuận, Bộ luật Lao động 2019 có những trường hợp người lao động được nghỉ mà không cần báo trước. Dùng đúng quyền đó, bằng một văn bản nêu lý do, khác hẳn với im lặng bỏ đi.
Nếu bạn đã lỡ vắng mặt vì lý do bất khả kháng, như ốm nặng, tai nạn, việc gia đình đột xuất, hãy liên lạc với công ty sớm nhất có thể và gửi giấy tờ chứng minh. Giữ lại ảnh chụp tin nhắn đã gửi. Trong nhiều trường hợp, một lời giải thích kịp thời giữ được việc làm, hoặc ít nhất giúp bạn chấm dứt hợp đồng theo cách có lợi hơn.
Góc chủ doanh nghiệp nhỏ: làm sao để ít người bỏ ngang
Người lao động bỏ ngang thường là dấu hiệu của một điều gì đó đã tích tụ: lương trả chậm, quản lý nói nặng, công việc không như lúc tuyển. Doanh nghiệp không thể kiểm soát hết, nhưng vài việc nhỏ giúp giảm đáng kể: hợp đồng ký rõ ràng ngay từ đầu, lương trả đúng ngày, có một người để nhân viên nói chuyện khi không hài lòng, và quy trình nghỉ việc được phổ biến để ai muốn nghỉ cũng biết cách nghỉ đúng.
Một nguyên tắc nữa: hồ sơ nhân viên nên có địa chỉ cư trú hiện tại, số điện thoại người thân để liên hệ khẩn cấp, cập nhật định kỳ. Khi có người biến mất, đây là những thông tin giúp công ty biết chuyện gì đã xảy ra và có đủ bằng chứng nếu phải dùng căn cứ chấm dứt.
Cuối cùng, khi đã phải chấm dứt, hãy giữ giọng điềm tĩnh trong văn bản. Văn bản chỉ cần nêu sự việc, căn cứ và các khoản thanh toán, không cần lời lẽ trách móc. Một văn bản trung tính vừa đủ giá trị pháp lý, vừa không đẩy người lao động vào thế phải phản ứng.
Khi người lao động quay lại sau khi đã bị chấm dứt
Có những trường hợp người lao động xuất hiện sau khi công ty đã gửi thông báo chấm dứt, mang theo giấy tờ cho thấy họ vắng mặt vì lý do chính đáng: giấy ra viện, xác nhận của cơ sở y tế về việc người thân cấp cứu, hay bằng chứng bị kẹt lại vì thiên tai. Lúc này công ty nên xem xét lại một cách nghiêm túc, vì căn cứ chấm dứt chỉ đứng được khi việc vắng mặt là không có lý do chính đáng.
Nếu giấy tờ hợp lệ, hướng an toàn là thu hồi hoặc huỷ thông báo chấm dứt, nhận người lao động trở lại, và hai bên ghi nhận bằng văn bản. Giữ nguyên quyết định trong khi lý do chính đáng đã rõ thì doanh nghiệp đối mặt nguy cơ bị coi là chấm dứt trái luật, với các hậu quả như nhận lại người lao động, trả tiền lương những ngày không được làm và bồi thường thêm.
Nếu giấy tờ có dấu hiệu không khớp, ví dụ ngày điều trị không trùng với ngày vắng mặt, công ty có quyền đề nghị giải trình thêm. Hãy làm việc đó bằng văn bản, giữ thái độ khách quan. Giả giấy tờ y tế là hành vi vi phạm pháp luật; doanh nghiệp không tự kết luận mà có thể đề nghị cơ sở y tế xác minh theo đúng thủ tục. Trường hợp hai bên không thống nhất được, hoà giải viên lao động là bước nên nghĩ tới trước.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên nghỉ không báo bao nhiêu ngày thì công ty được chấm dứt hợp đồng?
Theo Bộ luật Lao động 2019, khi người lao động tự ý bỏ việc không có lý do chính đáng từ 5 ngày làm việc liên tục trở lên, công ty được đơn phương chấm dứt hợp đồng mà không phải báo trước.
Tự ý bỏ việc khác sa thải vì bỏ việc ở chỗ nào?
Đơn phương chấm dứt áp dụng khi bỏ 5 ngày làm việc liên tục, không cần họp kỷ luật. Sa thải áp dụng khi bỏ việc cộng dồn đủ ngưỡng luật định, phải theo trình tự xử lý kỷ luật và hành vi phải có trong nội quy.
Nhân viên bỏ việc ngang công ty có được giữ lương không?
Không. Tiền lương của những ngày đã làm việc vẫn phải trả. Bộ luật Lao động cấm phạt tiền, cắt lương thay cho xử lý kỷ luật. Thiệt hại tài sản, nếu có, xử lý theo trách nhiệm vật chất có trình tự riêng.
Nghỉ vì nằm viện mà không kịp báo có bị chấm dứt hợp đồng không?
Ốm đau có xác nhận của cơ sở khám chữa bệnh thường được coi là lý do chính đáng. Hãy báo công ty sớm nhất có thể kèm giấy tờ; nếu đã bị chấm dứt, giấy tờ đó là căn cứ để đề nghị xem xét lại.
Tự ý bỏ việc có được trợ cấp thôi việc không?
Không. Bộ luật Lao động 2019 loại trường hợp người lao động tự ý bỏ việc không có lý do chính đáng từ 5 ngày làm việc liên tục trở lên khỏi diện hưởng trợ cấp thôi việc.
Công ty có phải gửi thông báo khi chấm dứt vì nhân viên bỏ việc không?
Có. Dù không phải báo trước, công ty vẫn phải thông báo bằng văn bản về việc chấm dứt hợp đồng, quyết toán các khoản còn lại và xác nhận thời gian đóng bảo hiểm cho người lao động.