Nếu bạn làm cho cùng một công ty từ trước ngày 1/1/2009, ngày bảo hiểm thất nghiệp bắt đầu áp dụng, thì toàn bộ những năm trước mốc đó vẫn được tính trợ cấp thôi việc hoặc trợ cấp mất việc làm khi hợp đồng chấm dứt, và được nhân với tiền lương bình quân sáu tháng cuối, chứ không phải mức lương thời đó.
Đây là nhóm người lao động có khoản trợ cấp đáng kể nhất, nhưng cũng hay thiệt nhất, vì giấy tờ cũ thất lạc, công ty đổi tên, đổi chủ nhiều lần. Bài giải thích vì sao có khoản này, mốc nào cần xác định, cách tính bằng ví dụ giả định và cách gom bằng chứng cho những năm xa. Các mốc lịch sử trong bài là mốc chung; trường hợp đặc thù như doanh nghiệp nhà nước cổ phần hoá có quy định riêng, nên đối chiếu thêm.
Vì sao người làm lâu năm vẫn còn khoản trợ cấp lớn
Bảo hiểm thất nghiệp bắt đầu được áp dụng ở Việt Nam từ ngày 1/1/2009. Trước mốc đó, khi mất việc, khoản đỡ duy nhất cho người lao động là trợ cấp do công ty trả. Khi có bảo hiểm thất nghiệp, luật chuyển dần rủi ro này sang quỹ, nên thời gian đã đóng bảo hiểm thất nghiệp bị trừ khỏi thời gian tính trợ cấp. Nhưng những năm trước 2009 thì chưa có quỹ nào che, nên công ty vẫn phải trả cho khoảng đó.
Ngoài ra, thời kỳ đầu, bảo hiểm thất nghiệp chỉ bắt buộc với chủ sử dụng lao động có từ mười lao động trở lên. Từ năm 2015, theo Luật Việc làm 2013, phạm vi được mở cho mọi chủ sử dụng lao động có người làm theo hợp đồng thuộc diện tham gia. Vì thế người làm ở doanh nghiệp nhỏ có thể có thêm một khoảng từ 2009 đến trước 2015 chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp một cách hợp lệ, và khoảng đó cũng nằm trong phần tính trợ cấp.
Điểm then chốt là tiền lương căn cứ lấy theo sáu tháng cuối trước khi nghỉ. Một người vào làm năm 2004 với mức lương thấp, nay lương cao hơn nhiều lần, thì từng năm cũ đó được tính theo mức lương hiện tại. Đó là lý do khoản trợ cấp của nhóm này thường lớn, và cũng là lý do hai bên dễ căng thẳng khi tính.
Cũng cần nói rõ: khoản này không phải phần thưởng thâm niên do công ty tự đặt ra, mà là nghĩa vụ luật định. Công ty không thể tự ý bỏ, và người lao động cũng không nên coi đó là món tiền có thể đòi tuỳ ý; nó chỉ phát sinh khi lý do chấm dứt thuộc nhóm được trả.
Các mốc cần xác định khi tính cho người làm lâu năm
Bảng liệt kê những mốc ngày bạn cần tìm được giấy tờ. Mỗi mốc lệch vài tháng có thể làm tháng lẻ đổi từ nửa năm thành một năm.
| Mốc | Vì sao quan trọng | Tìm ở đâu |
|---|---|---|
| Ngày bắt đầu làm việc, kể cả thử việc | Điểm khởi đầu của toàn bộ thời gian | Hợp đồng đầu tiên, quyết định tuyển dụng, sổ lao động cũ nếu còn |
| Tháng bắt đầu đóng bảo hiểm thất nghiệp | Ranh giới giữa phần được tính và phần bị trừ | Dữ liệu quá trình đóng của cơ quan bảo hiểm xã hội |
| Những tháng gián đoạn đóng bảo hiểm | Có thể là phần được tính thêm nếu vẫn làm việc | Đối chiếu dữ liệu đóng với bảng lương cùng kỳ |
| Các lần đổi tên, sáp nhập, đổi chủ của công ty | Xác định thời gian ở pháp nhân cũ có được nối tiếp không | Quyết định, thông báo nội bộ, giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp các thời kỳ |
| Lần chấm dứt trước với cùng công ty, nếu có | Phần đã được trả trợ cấp không tính lại | Quyết định chấm dứt cũ, chứng từ đã nhận tiền |
| Ngày chấm dứt hợp đồng lần này | Điểm cuối và là mốc lấy sáu tháng lương | Quyết định chấm dứt, biên bản thoả thuận |
Nếu thiếu giấy tờ ở mốc đầu tiên, bảng lương, phiếu chi lương cũ, giấy khen, ảnh chụp tập thể có ngày tháng, xác nhận của đồng nghiệp cùng thời kỳ đều là những mảnh bằng chứng có giá trị tham khảo.
Ví dụ giả định: tính trợ cấp cho người vào làm năm 2005
Chị Lan, nhân vật giả định, làm kế toán cho một công ty phân phối ở Hà Nội, cùng một công ty liên tục, nay hai bên thoả thuận chấm dứt. Các con số chỉ để minh hoạ cách tính.
- Ngày bắt đầu: tháng 3/2005, gồm hai tháng thử việc. Ngày chấm dứt: cuối tháng 6/2026.
- Công ty đóng bảo hiểm thất nghiệp liên tục từ tháng 1/2009 đến khi nghỉ. Thời gian trước đó, từ tháng 3/2005 đến hết tháng 12/2008, là 46 tháng chưa có bảo hiểm thất nghiệp.
- 46 tháng bằng 3 năm và 10 tháng lẻ. Tháng lẻ trên sáu tháng được tính là một năm theo hướng dẫn hiện hành, nên thời gian để tính là 4 năm.
- Tiền lương bình quân sáu tháng cuối theo hợp đồng, gồm lương và phụ cấp lương: 16 triệu đồng.
- Vì lý do chấm dứt là thoả thuận, áp dụng trợ cấp thôi việc: 4 năm nhân nửa tháng lương, bằng 2 tháng lương, tức 32 triệu đồng.
- Nếu cùng thời gian đó mà chị bị cắt giảm vì thay đổi cơ cấu, trợ cấp mất việc làm sẽ là 4 tháng lương, tức 64 triệu đồng.
Ví dụ cho thấy cùng một người, cùng thời gian, khoản tiền gấp đôi chỉ vì lý do chấm dứt khác nhau. Đây là lý do người làm lâu năm nên đọc kỹ lý do ghi trong quyết định trước khi ký.
Công ty đổi tên, đổi chủ: thời gian cũ có bị mất không
Đổi tên, đổi địa chỉ không làm đứt thời gian. Pháp nhân vẫn là một, chỉ đổi tên gọi hoặc trụ sở. Thời gian làm việc của bạn tính liên tục như chưa có gì thay đổi.
Chuyển đổi loại hình doanh nghiệp. Ví dụ từ công ty trách nhiệm hữu hạn sang công ty cổ phần. Doanh nghiệp sau chuyển đổi kế thừa quyền và nghĩa vụ, trong đó có nghĩa vụ với người lao động, nên thời gian vẫn nối tiếp.
Sáp nhập, hợp nhất, chia tách, bán doanh nghiệp. Người lao động được tiếp tục sử dụng theo phương án sử dụng lao động thì thời gian ở nơi cũ được nối tiếp sang nơi mới. Phần này có bài riêng trong chuyên mục, đi sâu từng tình huống.
Doanh nghiệp nhà nước cổ phần hoá. Có quy định riêng về trách nhiệm trả trợ cấp cho thời gian làm việc ở khu vực nhà nước trước khi cổ phần hoá. Người thuộc trường hợp này nên xin bản sao phương án sắp xếp lao động lúc cổ phần hoá và hỏi người làm nghề.
Góc công ty: chuẩn bị cho những người sắp nghỉ có thâm niên dài
Doanh nghiệp có nhiều người làm từ trước 2009 nên tính sẵn nghĩa vụ trợ cấp tiềm tàng cho nhóm này. Không cần chờ có người nghỉ mới tính: một bảng ghi tên, ngày vào làm, tháng bắt đầu đóng bảo hiểm thất nghiệp là đủ để ước lượng số tiền theo mức lương hiện tại, cập nhật mỗi năm khi điều chỉnh lương.
Khi lập kế hoạch tái cơ cấu hoặc thoả thuận cho nghỉ sớm, con số này giúp ban lãnh đạo thấy rõ chi phí thật, tránh tình huống đã công bố phương án rồi mới phát hiện không đủ tiền chi trả. Chi phí trợ cấp cũng là một trong những lý do khiến doanh nghiệp cân nhắc giữ người lâu năm, đào tạo lại thay vì cho nghỉ.
Với người lao động, hãy trao đổi thẳng thắn bằng số liệu. Người làm mười mấy năm thường gắn bó với công ty, họ cần cảm thấy được tôn trọng. Một bảng tính rõ ràng, đưa trước vài ngày để họ xem kỹ, thường giữ được quan hệ tốt hơn nhiều so với một con số đưa ra trong buổi họp cuối.
Khoản lớn thì nói chuyện trả tiền thế nào
Khi trợ cấp lên tới vài chục triệu đồng, có công ty đề nghị trả làm nhiều đợt vì khó khăn dòng tiền. Luật đặt hạn thanh toán trong 14 ngày làm việc kể từ ngày chấm dứt, và chỉ cho kéo dài tối đa 30 ngày trong một số trường hợp như công ty chấm dứt hoạt động, thay đổi cơ cấu, lý do kinh tế, chia tách, sáp nhập. Trả chậm hơn thế mà không có sự đồng ý của bạn là vi phạm.
Nếu bạn sẵn lòng cho công ty trả nhiều đợt, hãy làm thành văn bản có chữ ký của người có thẩm quyền: tổng số tiền, từng đợt bao nhiêu, ngày nào, trả vào tài khoản nào, và nếu trễ một đợt thì phần còn lại đến hạn ngay. Không nên đồng ý chỉ bằng lời hứa trong buổi họp.
Phía công ty, đề nghị trả nhiều đợt nên đi kèm lý do thật và một khoản cụ thể trả ngay. Người lao động lâu năm thường thông cảm khi được nói thật, nhưng sẽ mất lòng tin rất nhanh nếu đợt đầu đã trễ hẹn. Tốt nhất vẫn là dự trù quỹ từ trước như đã nói ở phần trên.
Khi nào nên nhờ người làm nghề
Phần lớn trường hợp tự tính được. Nhưng có những tình huống mà cái giá của việc tính sai lớn hơn nhiều so với công sức đi hỏi.
- Khoản trợ cấp tính ra lớn so với thu nhập của bạn, và công ty đưa con số thấp hơn đáng kể mà không giải thích được.
- Công ty đã qua nhiều lần đổi chủ, sáp nhập, cổ phần hoá, không còn ai nhớ ngày bạn vào làm.
- Giấy tờ những năm đầu đã mất, phải dựng lại bằng nhiều mảnh bằng chứng gián tiếp.
- Có tranh luận về việc những năm làm ở doanh nghiệp dưới mười lao động thời kỳ trước 2015 có thuộc diện đóng bảo hiểm thất nghiệp hay không.
- Công ty đang trong tình trạng giải thể, phá sản, cần biết thứ tự ưu tiên thanh toán.
Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem tình huống cụ thể và chỉ ra giấy tờ còn thiếu. Với nhiều người cùng thâm niên ở một công ty, cùng nhờ một người làm nghề cũng giúp thống nhất cách tính.
Câu hỏi thường gặp
Vào làm năm 2006 thì trợ cấp thôi việc tính theo lương năm 2006 hay lương hiện tại?
Tính theo tiền lương bình quân sáu tháng liền kề theo hợp đồng trước khi chấm dứt, tức là lương hiện tại. Những năm từ 2006 đến trước khi đóng bảo hiểm thất nghiệp được nhân với mức lương này.
Bảo hiểm thất nghiệp bắt đầu từ năm nào?
Bảo hiểm thất nghiệp bắt đầu áp dụng từ ngày 1/1/2009. Thời kỳ đầu chỉ bắt buộc với chủ sử dụng lao động có từ mười lao động trở lên; từ năm 2015 phạm vi được mở rộng theo Luật Việc làm 2013.
Mất hợp đồng lao động đầu tiên thì chứng minh ngày vào làm thế nào?
Có thể dùng dữ liệu quá trình đóng bảo hiểm xã hội nếu bạn đã được đóng từ đầu, bảng lương, phiếu chi lương cũ, quyết định khen thưởng, xác nhận của đồng nghiệp cùng thời. Nên xin công ty tra lại hồ sơ nhân sự lưu trữ.
Công ty đổi chủ năm 2015 thì thời gian trước đó có bị mất không?
Nếu bạn được tiếp tục sử dụng theo phương án sử dụng lao động khi bán, sáp nhập hay chuyển đổi doanh nghiệp, thời gian làm việc ở nơi cũ được nối tiếp. Nên xin bản sao phương án và giấy tờ chuyển giao lao động lúc đó.
Đã đóng bảo hiểm xã hội từ 2005 thì có nghĩa là đã đóng bảo hiểm thất nghiệp từ 2005 không?
Không. Bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thất nghiệp là hai loại khác nhau; bảo hiểm thất nghiệp chỉ có từ năm 2009. Thời gian đóng bảo hiểm xã hội trước 2009 không bị trừ khi tính trợ cấp thôi việc.
Người làm lâu năm nghỉ hưu có nhận khoản trợ cấp này không?
Người đã đủ điều kiện hưởng lương hưu thì không nhận trợ cấp thôi việc. Nếu đủ tuổi nhưng chưa đủ thời gian đóng bảo hiểm xã hội để hưởng lương hưu, khoản trợ cấp vẫn có thể được tính; xem bài riêng về trường hợp tuổi nghỉ hưu.