Bộ luật Lao động 2019 có những căn cứ chấm dứt hợp đồng không xuất phát từ ý muốn của ai: người lao động chết, bị toà án tuyên bố mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc đã chết, và người lao động bị kết án tù không được hưởng án treo, tử hình, hay bị cấm làm công việc trong hợp đồng theo bản án đã có hiệu lực. Trong các trường hợp này, hợp đồng chấm dứt nhưng các khoản tiền chưa thanh toán không mất đi; chúng được trả cho chính người lao động, người giám hộ, hoặc người thừa kế tuỳ hoàn cảnh.
Đây là những tình huống mà gia đình đang rối, còn doanh nghiệp nhỏ thường lúng túng không biết nên làm gì cho đúng mà vẫn có tình. Bài này đi qua từng trường hợp, các khoản thường còn lại, cách doanh nghiệp xác định đúng người nhận, và những chỗ cần hỏi thêm cơ quan bảo hiểm xã hội hay người làm nghề. Phần chế độ bảo hiểm xã hội chỉ được nhắc ở mức nguyên tắc.
Các trường hợp và hệ quả chính
Bảng tóm tắt theo nguyên tắc của Bộ luật Lao động 2019. Chi tiết từng trường hợp ở các mục dưới.
| Trường hợp | Hợp đồng | Ai nhận các khoản còn lại |
|---|---|---|
| Người lao động chết | Chấm dứt | Người thừa kế theo pháp luật dân sự |
| Toà án tuyên bố đã chết | Chấm dứt | Người thừa kế |
| Toà án tuyên bố mất tích | Chấm dứt | Người quản lý tài sản theo quyết định của toà, đối chiếu hướng dẫn |
| Toà án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự | Chấm dứt | Người giám hộ |
| Bị tạm giữ, tạm giam | Tạm hoãn, chưa chấm dứt | Không phát sinh khoản chấm dứt |
| Bị kết án tù không được hưởng án treo, tử hình, cấm làm công việc | Chấm dứt khi bản án có hiệu lực | Chính người lao động, có thể qua người được uỷ quyền |
Ở cả bốn trường hợp đầu và trường hợp bị kết án, Bộ luật Lao động 2019 xếp vào nhóm căn cứ được xét trợ cấp thôi việc nếu người lao động đã làm việc thường xuyên từ đủ 12 tháng, cho phần thời gian chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp. Đây là điểm nhiều doanh nghiệp không biết.
Khi người lao động qua đời: doanh nghiệp nên làm gì
Việc đầu tiên không phải là giấy tờ. Một cuộc gọi hỏi thăm, một người đại diện đến viếng, và một câu nói rõ với gia đình rằng công ty sẽ lo phần quyền lợi còn lại, có ý nghĩa rất lớn với những người đang mất mát. Giấy tờ có thể đợi vài ngày.
Sau đó, doanh nghiệp lập bảng các khoản còn phải thanh toán: lương đến ngày người lao động mất, tiền phép năm chưa nghỉ, thưởng đã đủ điều kiện, trợ cấp thôi việc cho phần thời gian chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp, khoản hỗ trợ theo quy chế phúc lợi nếu có. Đồng thời doanh nghiệp làm thủ tục báo giảm, chốt quá trình đóng và phối hợp với gia đình làm hồ sơ chế độ tử tuất bên bảo hiểm xã hội. Điều kiện và mức hưởng tử tuất theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 và hướng dẫn hiện hành; cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đóng là chỗ hỏi chính xác nhất.
Nếu người lao động mất do tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp, còn có một chế độ riêng với trách nhiệm bồi thường, trợ cấp của người sử dụng lao động và chế độ của quỹ bảo hiểm tai nạn lao động. Trường hợp này cần điều tra, lập biên bản theo quy định an toàn lao động, và nên hỏi người làm nghề sớm.
Trả tiền cho ai để không trả nhầm
Không trả cho người đầu tiên đến hỏi. Người lao động có thể có vợ hoặc chồng, con, cha mẹ, đều là người thừa kế ở hàng thứ nhất theo pháp luật dân sự. Trả hết cho một người trong khi những người khác chưa đồng ý có thể khiến doanh nghiệp bị yêu cầu trả lại lần nữa.
Yêu cầu giấy tờ hợp lý. Thường gồm giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ, và văn bản thoả thuận của những người thừa kế cử một người nhận hoặc phân chia khoản tiền. Nếu có di chúc hoặc văn bản thừa kế đã công chứng, doanh nghiệp đối chiếu theo văn bản đó.
Chuyển khoản, có biên nhận. Chuyển vào tài khoản của người được cử nhận, nội dung ghi rõ khoản gì của ai. Lưu toàn bộ giấy tờ trong hồ sơ nhân sự.
Khi gia đình có tranh chấp. Nếu những người thừa kế không thống nhất được, doanh nghiệp không nên tự phân xử. Có thể tạm giữ khoản tiền, thông báo bằng văn bản cho các bên, và chờ thoả thuận của họ hoặc quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Thủ tục thừa kế nói chung có ở các trang chuyên về thừa kế.
Ví dụ giả định. Một xưởng mộc ở Bình Định có thợ mất do bệnh. Xưởng chuẩn bị bảng các khoản, mời vợ và hai con trưởng thành của người thợ đến, giải thích từng dòng, đề nghị gia đình làm văn bản cử người nhận. Ba tuần sau gia đình mang văn bản tới, xưởng chuyển khoản trong ngày.
Gia đình người lao động nên chuẩn bị gì
Phía gia đình thường không biết bắt đầu từ đâu. Một danh sách ngắn giúp việc làm với doanh nghiệp và cơ quan bảo hiểm gọn hơn:
- Giấy chứng tử hoặc quyết định của toà án, tuỳ trường hợp; nên có thêm vài bản sao chứng thực.
- Giấy tờ chứng minh quan hệ với người lao động: giấy đăng ký kết hôn, giấy khai sinh của con, giấy tờ về cha mẹ.
- Văn bản thoả thuận của những người thừa kế cử một người đại diện nhận tiền và làm việc với doanh nghiệp; nếu cần, công chứng hoặc chứng thực theo yêu cầu của nơi nhận.
- Thông tin tài khoản ngân hàng của người được cử nhận.
- Sổ hoặc mã số bảo hiểm xã hội của người lao động, để doanh nghiệp và cơ quan bảo hiểm tra quá trình đóng.
- Một bản ghi chép các khoản gia đình biết người lao động còn được nhận, như lương tháng cuối, thưởng, để đối chiếu với bảng của doanh nghiệp.
Gia đình có quyền đề nghị doanh nghiệp giải thích từng khoản trong bảng thanh toán. Nếu có chỗ chưa rõ, nên hỏi bằng văn bản, giữ giọng bình tĩnh; phần lớn doanh nghiệp sẵn sàng làm rõ trong hoàn cảnh này.
Khi người lao động bị tạm giữ, tạm giam hoặc bị kết án
Bị tạm giữ, tạm giam chưa làm chấm dứt hợp đồng. Bộ luật Lao động 2019 coi đây là trường hợp tạm hoãn thực hiện hợp đồng: người lao động không phải đi làm, công ty không phải trả lương, và hợp đồng nằm chờ. Doanh nghiệp không được coi việc người lao động vắng mặt vì bị tạm giam là tự ý bỏ việc để sa thải.
Khi hết thời gian tạm hoãn, ví dụ được trả tự do, người lao động phải có mặt tại nơi làm việc trong thời hạn luật định, và doanh nghiệp phải nhận lại người lao động vào làm công việc theo hợp đồng nếu hợp đồng còn thời hạn, trừ khi hai bên có thoả thuận khác. Thời hạn có mặt cụ thể bạn nên đối chiếu quy định hiện hành.
Hợp đồng chỉ chấm dứt khi có bản án, quyết định của toà án đã có hiệu lực kết án người lao động tù mà không được hưởng án treo, hoặc trường hợp nặng hơn, hoặc cấm người đó làm đúng công việc ghi trong hợp đồng. Án treo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ nói chung không làm hợp đồng tự chấm dứt; nếu hành vi phạm tội còn là vi phạm kỷ luật lao động thì đó là câu chuyện kỷ luật riêng, có trình tự riêng. Khi hợp đồng chấm dứt vì bị kết án, các khoản còn lại vẫn thuộc về người lao động, có thể nhận qua người được uỷ quyền hợp lệ.
Khi người lao động mất tích hoặc mất năng lực hành vi dân sự
Mất tích theo nghĩa pháp lý khác với "không liên lạc được". Hợp đồng chỉ chấm dứt theo căn cứ này khi toà án đã ra quyết định tuyên bố người lao động mất tích hoặc đã chết, theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan và sau một thời gian tìm kiếm luật định. Trước khi có quyết định đó, người lao động vắng mặt không rõ lý do là một tình huống khác, cần xem xét theo các quy định về kỷ luật hay đơn phương chấm dứt, và doanh nghiệp nên thận trọng vì có thể người lao động đang gặp nạn.
Tương tự, mất năng lực hành vi dân sự phải do toà án tuyên bố dựa trên kết luận giám định. Một người lao động bị bệnh tâm thần đang điều trị chưa có quyết định của toà thì chưa thuộc căn cứ này; tình huống đó gần với ốm đau điều trị dài, có quy định riêng về thời gian điều trị mà doanh nghiệp phải chờ. Khi đã có quyết định, các khoản còn lại được trả cho người giám hộ theo quyết định.
Với cả hai trường hợp, doanh nghiệp nên giữ liên lạc với gia đình, ghi nhận các lần liên hệ, và không vội ra quyết định chấm dứt trước khi có giấy tờ của toà án.
Chiều ngược lại: khi chủ là cá nhân qua đời
Bộ luật Lao động 2019 cũng cho hợp đồng chấm dứt khi người sử dụng lao động là cá nhân chết, bị toà án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, mất tích hoặc đã chết. Tình huống này hay gặp ở người giúp việc gia đình, thợ làm cho một cá nhân, hay nhân viên của chủ kinh doanh cá thể. Căn cứ này cũng nằm trong nhóm được xét trợ cấp thôi việc.
Người lao động trong trường hợp này nên lập danh sách các khoản chưa được trả và gửi cho người thừa kế hoặc người đang quản lý di sản của chủ, vì các khoản nợ lương là nghĩa vụ tài sản người chết để lại và được thanh toán từ di sản. Nếu cơ sở kinh doanh được người thân tiếp tục vận hành và muốn giữ người, hai bên nên ký hợp đồng mới thay vì tiếp tục làm theo lời nói.
Công ty có tư cách pháp nhân thì không chấm dứt hợp đồng chỉ vì chủ sở hữu hay giám đốc qua đời; quan hệ lao động tiếp tục với công ty. Với hộ kinh doanh, việc chủ hộ qua đời có làm chấm dứt hợp đồng hay không phụ thuộc vào ai thật sự đứng tên là người sử dụng lao động trong hợp đồng và trong đăng ký kinh doanh, nên cần đối chiếu từng trường hợp, tốt nhất là hỏi cơ quan quản lý lao động hoặc người làm nghề.
Câu hỏi thường gặp
Người lao động mất thì gia đình có được nhận trợ cấp thôi việc không?
Có thể. Bộ luật Lao động 2019 xếp trường hợp người lao động chết vào nhóm được xét trợ cấp thôi việc nếu đã làm việc thường xuyên từ đủ 12 tháng, cho phần thời gian chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp. Khoản này cùng các khoản lương còn lại được trả cho người thừa kế.
Công ty có được giữ lại tiền lương của người đã mất để trừ nợ tạm ứng không?
Khoản tạm ứng chưa hoàn là nghĩa vụ tài sản của người đã mất, có thể được đối trừ khi quyết toán, nhưng nên làm minh bạch: lập bảng tính, giải thích với gia đình và có văn bản đồng ý. Không nên tự trừ mà không thông báo.
Người lao động bị tạm giam thì công ty có được cho nghỉ việc luôn không?
Không. Bị tạm giữ, tạm giam là trường hợp tạm hoãn hợp đồng, không phải căn cứ chấm dứt. Hợp đồng chỉ chấm dứt khi có bản án đã có hiệu lực kết án tù không được hưởng án treo hoặc các trường hợp tương tự luật quy định.
Người lao động bị phạt tù nhưng được hưởng án treo thì hợp đồng có chấm dứt không?
Án treo không thuộc căn cứ chấm dứt hợp đồng do bị kết án tù. Nếu hành vi đó đồng thời vi phạm nội quy lao động, doanh nghiệp có thể xem xét kỷ luật theo đúng trình tự, đó là một quy trình riêng.
Nhân viên nghỉ không báo, không liên lạc được nhiều ngày có phải là mất tích không?
Chưa. Mất tích theo pháp luật cần quyết định của toà án sau thời gian tìm kiếm luật định. Trước đó, doanh nghiệp nên tìm cách liên hệ gia đình, ghi nhận lại, và thận trọng trước khi áp dụng quy định về tự ý bỏ việc vì người đó có thể đang gặp nạn.
Chế độ tử tuất có do công ty trả không?
Chế độ tử tuất như trợ cấp mai táng, trợ cấp tuất do quỹ bảo hiểm xã hội chi trả theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024. Công ty có trách nhiệm phối hợp lập hồ sơ, chốt quá trình đóng. Gia đình nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đóng để biết điều kiện và giấy tờ.