Theo Bộ luật Lao động 2019, thử việc có thể được thoả thuận ngay trong hợp đồng lao động thay vì ký một hợp đồng thử việc riêng. Khi thử việc không đạt, hợp đồng lao động đã giao kết đó chấm dứt theo một căn cứ riêng của luật, và trong thời gian thử việc, mỗi bên đều có quyền huỷ bỏ mà không cần báo trước, không phải bồi thường.
Nhiều người lao động bất ngờ khi thấy mình đã ký hợp đồng một năm, rồi sau hai tháng bị báo không đạt thử việc và hợp đồng kết thúc. Nhiều chủ doanh nghiệp cũng không rõ khi ghi thử việc vào hợp đồng chính thì phải thông báo kết quả thế nào. Bài này giải thích cơ chế đó, những gì người lao động được nhận, và giấy tờ hai bên nên có. Các mốc đếm ngày thử việc và hạn báo kết quả được tính ở bài riêng về mốc thời gian lao động.
Hai cách thoả thuận thử việc và hệ quả khi không đạt
Luật cho phép hai cách. Chúng khác nhau chủ yếu ở việc hợp đồng chính đã có hay chưa:
| Điểm so sánh | Hợp đồng thử việc riêng | Thử việc ghi trong hợp đồng lao động |
|---|---|---|
| Giấy tờ ký lúc đầu | Hợp đồng thử việc, chưa có hợp đồng lao động | Hợp đồng lao động có điều khoản thử việc |
| Nếu đạt | Hai bên phải giao kết hợp đồng lao động | Tiếp tục thực hiện hợp đồng lao động đã ký |
| Nếu không đạt | Chấm dứt hợp đồng thử việc | Chấm dứt hợp đồng lao động đã giao kết |
| Trong thời gian thử việc | Mỗi bên được huỷ không báo trước, không bồi thường | Như bên trái |
| Rủi ro hay gặp | Hết thử việc mà chưa ký hợp đồng chính | Người lao động tưởng đã ký chính thức là chắc chắn |
Điểm cần nhớ: khi thử việc nằm trong hợp đồng lao động, chữ ký trên hợp đồng chưa có nghĩa là đã qua thử việc. Phần thử việc vẫn là một giai đoạn mà cả hai bên có thể dừng lại.
Các quy tắc thử việc vẫn áp dụng dù ghi chung trong hợp đồng
Ghi chung vào hợp đồng lao động không làm thay đổi các giới hạn của thử việc. Bộ luật Lao động 2019 chỉ cho thử việc một lần đối với một công việc, với thời gian tối đa tuỳ tính chất công việc: không quá 180 ngày với công việc của người quản lý doanh nghiệp, không quá 60 ngày với công việc cần trình độ chuyên môn từ cao đẳng trở lên, không quá 30 ngày với công việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ, và không quá 6 ngày làm việc với công việc khác. Hợp đồng lao động dưới một tháng thì không áp dụng thử việc.
Tiền lương trong thời gian thử việc do hai bên thoả thuận nhưng ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó. Nếu hợp đồng ghi lương chính thức và ghi thử việc mà không ghi lương thử việc riêng, cách hiểu an toàn là lương theo hợp đồng; doanh nghiệp muốn trả thấp hơn trong thời gian thử việc thì cần ghi rõ.
Về bảo hiểm xã hội, khi thử việc nằm trong hợp đồng lao động có thời hạn từ một tháng trở lên, nhiều hướng dẫn coi người lao động đã thuộc diện đóng bảo hiểm bắt buộc từ đầu. Quy định cụ thể theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 và văn bản hướng dẫn, doanh nghiệp nên đối chiếu với cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đóng.
Không đạt thì hợp đồng chấm dứt thế nào
Doanh nghiệp thông báo kết quả. Khi kết thúc thời gian thử việc, người sử dụng lao động phải thông báo kết quả thử việc cho người lao động. Nên làm bằng văn bản, nêu rõ không đạt và ngày hợp đồng chấm dứt. Hạn thông báo tính ra sao xem bài về các mốc thời gian lao động.
Căn cứ chấm dứt. Luật xếp "thử việc không đạt yêu cầu hoặc một bên huỷ bỏ thoả thuận thử việc" vào danh sách các trường hợp chấm dứt hợp đồng, khi thoả thuận thử việc được ghi trong hợp đồng lao động. Đây không phải sa thải và cũng không phải đơn phương chấm dứt với điều kiện báo trước.
Không có trợ cấp thôi việc. Căn cứ này không nằm trong nhóm được trợ cấp thôi việc, và thời gian thử việc thường cũng quá ngắn để đủ 12 tháng. Người lao động vẫn được trả đủ lương những ngày đã làm, cùng các khoản khác nếu có.
Không phải bồi thường. Vì luật cho mỗi bên quyền huỷ bỏ trong thời gian thử việc mà không phải bồi thường, nên người lao động không được đòi bồi thường vì "hợp đồng một năm mà chỉ làm hai tháng", và doanh nghiệp cũng không được đòi người lao động bồi thường khi họ tự dừng trong thử việc.
Nếu hết thử việc mà không ai thông báo. Khi thời gian thử việc đã qua, công ty không báo không đạt và vẫn để người lao động làm tiếp, thực tế nhiều cách hiểu cho rằng hợp đồng lao động đã tiếp tục bình thường. Lúc đó muốn chấm dứt phải theo căn cứ khác. Người lao động nên đề nghị công ty xác nhận kết quả bằng văn bản cho rõ.
Góc người lao động: những gì nên hỏi và giữ
Bị báo không đạt thử việc là chuyện không dễ chịu, nhưng nó không để lại "vết" pháp lý nào như kỷ luật. Để chắc mình được đối xử đúng:
- Đọc lại hợp đồng xem thử việc kéo dài bao lâu, lương thử việc bao nhiêu, có ghi tiêu chí đánh giá không.
- Đối chiếu ngày bị báo không đạt với thời hạn thử việc. Nếu thời gian thử việc ghi trong hợp đồng vượt mức tối đa luật cho phép với công việc của bạn, phần vượt có thể là vấn đề cần hỏi lại.
- Đề nghị công ty thông báo kết quả bằng văn bản, ghi đúng căn cứ là thử việc không đạt, không ghi "tự xin nghỉ".
- Hỏi ngắn gọn về lý do không đạt. Luật không bắt công ty giải thích chi tiết, nhưng một nhận xét cụ thể giúp bạn cho lần sau.
- Kiểm lương những ngày đã làm, mức lương thử việc có thấp hơn 85% lương chính thức không, và việc công ty có đóng bảo hiểm cho thời gian này theo quy định không.
- Nhận lại giấy tờ gốc nếu đã nộp, bàn giao tài sản đã nhận.
Nếu bạn tin việc báo không đạt thực chất vì lý do bị luật cấm, như mang thai hay tham gia công đoàn, đó là tình huống khác và có thể cần hỏi người làm nghề.
Góc doanh nghiệp: làm thử việc trong hợp đồng sao cho chắc
Ghi thử việc vào hợp đồng chính giúp giảm giấy tờ, nhưng đòi hỏi doanh nghiệp làm phần đánh giá cẩn thận hơn:
- Ghi rõ trong hợp đồng: thời gian thử việc, lương thử việc, công việc thử, và tốt nhất là tiêu chí đánh giá hoặc dẫn tới bản mô tả công việc.
- Kiểm thời gian thử việc không vượt mức tối đa theo tính chất công việc, và vị trí này chưa từng thử việc với người đó.
- Giao việc và nhận xét giữa kỳ, để người lao động biết mình đang ở đâu trước khi có kết quả cuối.
- Đánh giá trước khi hết thời gian thử việc và thông báo kết quả bằng văn bản đúng hạn; không để trôi qua rồi mới báo.
- Thanh toán đủ lương thử việc, xử lý bảo hiểm và báo giảm theo quy định, trả lại giấy tờ, nhận bàn giao.
- Lưu bảng đánh giá, nhận xét giữa kỳ, văn bản thông báo kết quả trong hồ sơ nhân sự.
Không nên dùng thử việc như một cách để có lao động giá rẻ ngắn hạn, liên tục tuyển rồi báo không đạt. Ngoài rủi ro pháp lý, việc này làm hỏng uy tín tuyển dụng của chính doanh nghiệp.
Ví dụ giả định: hai cách kết thúc thử việc ở cùng một cửa hàng
Một chuỗi cửa hàng sửa điện thoại nhỏ ở Nghệ An tuyển hai kỹ thuật viên có bằng trung cấp, cùng ký hợp đồng một năm có điều khoản thử việc 30 ngày, đúng mức tối đa cho nhóm công việc này, lương thử việc 90% lương chính thức. Cả hai được giao cùng bản mô tả công việc, có ba tiêu chí: tay nghề sửa chữa, tuân thủ quy trình kiểm máy khi nhận của khách, thái độ với khách.
Người thứ nhất được quản lý nhận xét vào tuần thứ hai rằng còn bỏ bước trong quy trình kiểm máy. Đến tuần thứ tư vẫn lặp lại lỗi đó hai lần, có ghi nhận. Ngày thứ 28, quản lý gặp riêng, đưa văn bản thông báo không đạt thử việc, nêu tiêu chí chưa đạt và ngày hợp đồng chấm dứt. Lương những ngày đã làm được chuyển khoản trong tuần. Không có tranh cãi, vì mọi bước đã rõ từ trước.
Người thứ hai qua thử việc, nhưng quản lý quên gửi thông báo. Ba tuần sau, cửa hàng muốn cho nghỉ và nói "chưa có kết quả thử việc nên chưa phải chính thức". Lúc này thời gian thử việc đã qua lâu, người lao động vẫn làm việc bình thường; muốn chấm dứt, cửa hàng phải dựa vào căn cứ khác với điều kiện và thủ tục riêng. Sơ suất nhỏ về một văn bản thông báo biến một việc đơn giản thành phức tạp.
Khi người lao động là bên dừng lại trong thử việc
Quyền huỷ bỏ trong thời gian thử việc là hai chiều. Nếu sau vài tuần người lao động thấy công việc không như mô tả, môi trường không phù hợp, họ có thể dừng lại mà không phải báo trước và không phải bồi thường. Với hợp đồng ghi chung, việc huỷ bỏ thoả thuận thử việc đồng thời làm chấm dứt hợp đồng lao động đã ký.
Dù luật không bắt báo trước, người lao động nên thông báo bằng văn bản hoặc tin nhắn rõ ràng, ghi ngày làm cuối, bàn giao những việc đang cầm. Doanh nghiệp vẫn phải trả lương những ngày đã làm theo mức thử việc đã thoả thuận, không được giữ lại vì "nghỉ ngang".
Một điểm hay bị hỏi là chi phí đào tạo trong thời gian thử việc. Nếu doanh nghiệp đã chi tiền cho người lao động đi đào tạo và có thoả thuận hoàn trả, vấn đề này đi theo hợp đồng đào tạo riêng; việc dừng thử việc không tự động xoá thoả thuận đó, nhưng cũng không tự động buộc hoàn trả nếu hợp đồng đào tạo không quy định. Hai bên nên đọc kỹ văn bản đã ký.
Câu hỏi thường gặp
Đã ký hợp đồng một năm có ghi thử việc hai tháng, bị báo không đạt thì có được bồi thường phần còn lại không?
Không. Khi thử việc nằm trong hợp đồng lao động, việc không đạt làm hợp đồng chấm dứt theo căn cứ riêng, và luật cho mỗi bên quyền huỷ trong thời gian thử việc mà không phải bồi thường. Bạn được trả đủ lương những ngày đã làm.
Thử việc không đạt có được trợ cấp thôi việc không?
Không. Căn cứ thử việc không đạt không nằm trong nhóm được xét trợ cấp thôi việc theo Bộ luật Lao động 2019, và thời gian thử việc thường cũng chưa đủ 12 tháng. Các khoản như lương những ngày đã làm vẫn phải được thanh toán đủ.
Công ty có phải nói lý do thử việc không đạt không?
Luật yêu cầu thông báo kết quả thử việc, không bắt giải thích chi tiết lý do. Tuy vậy, một doanh nghiệp làm bài bản thường có tiêu chí và nhận xét cụ thể. Bạn có quyền hỏi, và câu trả lời giúp bạn chuẩn bị tốt hơn cho chỗ làm sau.
Thử việc hai lần cho cùng một công việc có được không?
Không. Bộ luật Lao động 2019 chỉ cho thử việc một lần đối với một công việc. Nếu công ty yêu cầu thử việc lại cùng công việc sau khi đã hết thời gian thử việc, bạn có cơ sở để hỏi lại và đề nghị ký hợp đồng chính thức.
Hết thời gian thử việc mà công ty không báo gì thì sao?
Công ty có nghĩa vụ thông báo kết quả khi kết thúc thử việc. Nếu không thông báo và vẫn để bạn làm tiếp, nhiều cách hiểu cho rằng hợp đồng lao động đã tiếp tục bình thường. Bạn nên đề nghị công ty xác nhận kết quả bằng văn bản để tránh tranh cãi.
Thử việc mà công ty không đóng bảo hiểm có đúng không?
Tuỳ cách thoả thuận thử việc. Khi thử việc ghi trong hợp đồng lao động từ một tháng trở lên, nhiều hướng dẫn coi là thuộc diện đóng bảo hiểm bắt buộc từ đầu. Quy định cụ thể theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi công ty đóng.