Bộ luật Lao động 2019 cho phép công ty đơn phương chấm dứt hợp đồng khi thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh nguy hiểm, địch hoạ, hoặc việc di dời, thu hẹp sản xuất kinh doanh theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền buộc phải giảm chỗ làm việc, với điều kiện công ty đã tìm mọi biện pháp khắc phục mà không được. Vế sau là chỗ quyết định căn cứ này đứng được hay không.
Sau mỗi mùa bão lũ hay một vụ cháy, nhiều chủ cơ sở nhỏ nghĩ rằng sự cố lớn đương nhiên cho phép cho người lao động nghỉ hết. Người lao động thì không biết mình được giữ việc tới đâu, được trả gì trong thời gian chờ. Bài này đi qua điều kiện của căn cứ, các bước nên thử trước khi chấm dứt, và ranh giới với cắt giảm vì lý do kinh tế — một căn cứ khác hẳn, nặng thủ tục hơn.
Bốn điều kiện cùng phải có
Có sự kiện thuộc danh sách luật nêu. Thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh nguy hiểm, địch hoạ; hoặc di dời, thu hẹp sản xuất kinh doanh theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Doanh thu giảm vì thị trường xấu không nằm trong danh sách này.
Sự kiện đó trực tiếp làm mất chỗ làm việc. Kho bị cháy nên không còn hàng để đóng gói, xưởng phải dời đi nơi xa theo quyết định thu hồi đất. Mối liên hệ phải rõ, không phải một cái cớ chung chung.
Công ty đã tìm mọi biện pháp khắc phục. Đây là điều kiện hay bị bỏ qua. Luật đòi doanh nghiệp chứng minh đã thử giữ người: sửa chữa, thuê chỗ tạm, chuyển việc, cho ngừng việc chờ phục hồi.
Vẫn buộc phải giảm chỗ làm việc. Sau khi đã thử, số chỗ làm còn lại ít hơn số người. Nếu chỉ cần tạm dừng một thời gian rồi chạy lại, chấm dứt hợp đồng chưa phải lựa chọn hợp lý.
"Tìm mọi biện pháp khắc phục" trông như thế nào trên thực tế
Luật không liệt kê cụ thể, nhưng các biện pháp dưới đây là những gì một doanh nghiệp thường cân nhắc, và nên lưu lại bằng chứng cho từng bước.
- Cho ngừng việc tạm thời trong lúc sửa chữa, khôi phục. Tiền lương ngừng việc do sự cố khách quan được hai bên thoả thuận theo nguyên tắc luật định; mức cụ thể nên đối chiếu Bộ luật Lao động và văn bản hướng dẫn hiện hành.
- Tạm thời chuyển người lao động làm công việc khác so với hợp đồng khi gặp khó khăn đột xuất do thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh. Luật cho phép việc này trong một giới hạn số ngày mỗi năm và phải báo trước cho người lao động; quá giới hạn thì cần người lao động đồng ý bằng văn bản.
- Thuê địa điểm tạm hoặc gia công nhờ cơ sở khác để giữ một phần hoạt động.
- Sắp xếp lại ca, giảm giờ làm có thoả thuận, thay vì cho một nhóm nghỉ hẳn.
- Với di dời: hỏi người lao động ai có thể đi theo tới địa điểm mới, có hỗ trợ đi lại, chỗ ở hay không.
- Tìm hiểu chính sách hỗ trợ của nhà nước sau thiên tai, dịch bệnh nếu có; những chính sách này thay đổi theo từng đợt, nên hỏi cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh.
Nên lập biên bản ngắn cho từng biện pháp đã thử và lý do không thành. Khi phát sinh khiếu nại, câu hỏi đầu tiên sẽ là: công ty đã làm gì để giữ người trước khi cho nghỉ?
Khác gì với cắt giảm vì thay đổi cơ cấu, lý do kinh tế
Hai căn cứ hay bị nhầm vì đều dẫn tới giảm người. Nhưng thủ tục và tiền trợ cấp khác nhau đáng kể, chọn nhầm căn cứ là rủi ro lớn.
| Thiên tai, hoả hoạn, di dời theo yêu cầu nhà nước | Thay đổi cơ cấu, công nghệ, lý do kinh tế | |
|---|---|---|
| Nguyên nhân | Sự kiện khách quan hoặc yêu cầu của cơ quan nhà nước | Quyết định kinh doanh của doanh nghiệp: tái cơ cấu, đổi máy móc, khủng hoảng |
| Thủ tục chính | Báo trước theo loại hợp đồng, thông báo bằng văn bản | Lập phương án sử dụng lao động, trao đổi với tổ chức đại diện người lao động, thông báo trước cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền và người lao động |
| Tiền người lao động nhận | Trợ cấp thôi việc (nửa tháng lương mỗi năm) | Trợ cấp mất việc (một tháng lương mỗi năm, ít nhất hai tháng) |
| Thời hạn thanh toán | Có thể kéo dài nhưng không quá 30 ngày | Có thể kéo dài nhưng không quá 30 ngày |
Nếu thực chất là doanh nghiệp muốn thu nhỏ vì kinh doanh khó khăn, rồi lấy một sự cố nhỏ làm lý do, căn cứ thiên tai hoả hoạn có thể bị bác và việc cho nghỉ bị coi là trái luật. Thủ tục cắt giảm vì lý do kinh tế được trình bày kỹ ở chuyên mục cắt giảm, tái cơ cấu.
Trình tự khi đã buộc phải chấm dứt
Khi các biện pháp khắc phục không đủ, trình tự sau giúp doanh nghiệp làm đúng và làm nhanh trong hoàn cảnh vốn đã rối.
- Ghi nhận sự kiện: biên bản sự cố, hình ảnh hiện trường, văn bản của cơ quan nhà nước nếu là di dời, thu hẹp theo yêu cầu.
- Lập danh sách vị trí còn giữ được và vị trí phải giảm, kèm lý do cụ thể.
- Chọn người phải nghỉ theo tiêu chí rõ ràng, công bằng; loại khỏi danh sách những người luật hạn chế cho nghỉ trong thời gian được bảo vệ.
- Gặp từng người hoặc từng nhóm để giải thích, hỏi ai sẵn lòng chuyển việc, đi theo địa điểm mới.
- Gửi văn bản báo trước theo đúng số ngày của từng loại hợp đồng: 45 ngày, 30 ngày hoặc 3 ngày làm việc.
- Khi hết thời gian báo trước, gửi thông báo chấm dứt và quyết toán: lương còn lại, trợ cấp thôi việc nếu đủ điều kiện, xác nhận thời gian đóng bảo hiểm.
Với sự kiện bất ngờ, nhiều doanh nghiệp muốn cho nghỉ ngay. Nhưng nghĩa vụ báo trước vẫn còn; nếu muốn chấm dứt sớm hơn, cách an toàn là thoả thuận chấm dứt với người lao động. Tự ý rút ngắn thời gian báo trước là vi phạm, kéo theo nghĩa vụ trả tiền lương những ngày không báo trước và nguy cơ bị coi là chấm dứt trái luật.
Góc người lao động: hỏi gì khi bị báo nghỉ sau sự cố
Câu hỏi đầu tiên: sự cố có thật sự làm mất chỗ làm của bạn, hay chỉ ảnh hưởng một bộ phận khác? Một vụ cháy kho không đương nhiên làm mất việc của người làm kế toán hay bán hàng trực tuyến. Hỏi công ty vì sao vị trí của bạn nằm trong danh sách.
Câu hỏi thứ hai: công ty đã cân nhắc cho ngừng việc tạm thời hay chuyển việc chưa? Nếu bạn sẵn sàng làm công việc khác, đi tới địa điểm mới, hãy nói rõ bằng văn bản. Thái độ sẵn sàng đó là dữ kiện quan trọng nếu sau này có tranh chấp về chuyện công ty đã tìm mọi biện pháp hay chưa.
Câu hỏi thứ ba: thời gian báo trước và tiền trợ cấp. Kiểm tra số ngày báo trước theo loại hợp đồng, kiểm tra cách tính trợ cấp thôi việc, và hỏi lịch thanh toán. Trong trường hợp thiên tai, hoả hoạn, luật cho phép kéo dài thời hạn thanh toán nhưng không quá 30 ngày. Quá mốc đó mà chưa được trả, bạn có thể đề nghị bằng văn bản, rồi nhờ công đoàn hoặc hoà giải viên lao động nếu cần.
Ví dụ giả định: một cơ sở may sau trận lũ
Ví dụ giả định: một cơ sở may gia công ở Quảng Ngãi có ba mươi công nhân. Trận lũ cuối năm làm ngập xưởng, hỏng phần lớn máy may và toàn bộ lô vải đang chờ cắt. Chủ cơ sở ước tính cần khoảng hai tháng để sửa máy, dọn xưởng và nhận lại đơn hàng, nhưng chỉ đủ tiền khôi phục khoảng hai phần ba số máy.
Cách làm hợp lý trong tình huống này không phải là cho cả ba mươi người nghỉ. Trong tháng đầu, chủ cơ sở cho ngừng việc có trả tiền theo thoả thuận, đồng thời mời một nhóm công nhân tham gia dọn dẹp, lau máy — tức là tạm chuyển sang công việc khác trong giới hạn luật cho phép, có báo trước. Một số người sẵn lòng sang làm tạm ở một xưởng bạn trong tỉnh theo thoả thuận ba bên.
Sang tháng thứ hai, khi biết chắc chỉ giữ được khoảng hai mươi chỗ, chủ cơ sở công bố tiêu chí chọn người ở lại: tay nghề với loại máy còn dùng được, thâm niên, hoàn cảnh gia đình, và loại khỏi danh sách phải nghỉ những người đang được luật bảo vệ. Mười người còn lại được gặp riêng, nhận văn bản báo trước theo loại hợp đồng, trợ cấp thôi việc với người đủ điều kiện, kèm lời hứa ưu tiên gọi lại khi có đơn hàng lớn.
Trong ví dụ này, căn cứ thiên tai có cơ sở vững: sự kiện có thật, mối liên hệ rõ, các biện pháp khắc phục đã được thử và ghi lại. Nếu chủ cơ sở cho cả ba mươi người nghỉ ngay tuần đầu rồi một tháng sau tuyển người mới, căn cứ đó sẽ rất khó đứng được.
Sự cố lớn và lòng tin: điều không nằm trong luật
Sau một trận lũ hay một vụ cháy, chủ doanh nghiệp và người lao động thường cùng thiệt hại. Người lao động có thể mất nhà, mất xe, mất cả nguồn thu nhập duy nhất. Một quyết định cho nghỉ được truyền đạt lạnh lùng qua nhóm chat có thể đúng luật nhưng để lại vết thương lâu dài trong cộng đồng nhỏ nơi doanh nghiệp còn tiếp tục tuyển người.
Những doanh nghiệp vượt qua sự cố tốt thường làm vài việc giống nhau: nói thật về tình hình, không hứa hẹn vô căn cứ, ưu tiên gọi lại người cũ khi phục hồi, và giữ liên lạc với những người phải nghỉ. Không điều nào trong đó là nghĩa vụ pháp lý, nhưng chúng giảm rất nhiều nguy cơ khiếu nại và giúp doanh nghiệp có người làm khi mở lại.
Với người lao động, nếu được gọi lại sau khi doanh nghiệp phục hồi, bạn nên ký hợp đồng mới thay vì làm tiếp theo lời hứa miệng. Hợp đồng mới ghi rõ ngày bắt đầu, công việc, mức lương, và là căn cứ đóng bảo hiểm cho giai đoạn làm việc mới.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng bị cháy, công ty có được cho toàn bộ người lao động nghỉ ngay không?
Không thể cho nghỉ ngay theo kiểu tự động. Công ty phải chứng minh đã tìm mọi biện pháp khắc phục mà vẫn buộc giảm chỗ làm, và phải báo trước theo loại hợp đồng; muốn nghỉ sớm hơn thì cần người lao động đồng ý thoả thuận.
Bị cho nghỉ vì thiên tai có được trợ cấp thôi việc không?
Có, nếu bạn đã làm việc thường xuyên từ đủ 12 tháng. Trợ cấp tính mỗi năm làm việc nửa tháng tiền lương, trừ thời gian đã đóng bảo hiểm thất nghiệp. Thời hạn trả có thể kéo dài nhưng không quá 30 ngày.
Doanh thu giảm mạnh có được dùng căn cứ thiên tai, dịch bệnh không?
Doanh thu giảm vì thị trường không phải là thiên tai, hoả hoạn hay dịch bệnh nguy hiểm. Trường hợp đó thuộc căn cứ lý do kinh tế, có thủ tục riêng như lập phương án sử dụng lao động và trả trợ cấp mất việc.
Trong thời gian xưởng sửa chữa, người lao động có được trả lương không?
Đây là ngừng việc do sự cố khách quan; tiền lương ngừng việc được hai bên thoả thuận theo nguyên tắc luật định. Mức cụ thể nên đối chiếu Bộ luật Lao động và văn bản hướng dẫn hiện hành, và nên ghi lại thoả thuận.
Nhà máy phải di dời theo quyết định của nhà nước, người lao động có phải đi theo không?
Không bắt buộc nếu địa điểm mới khác với nơi làm việc ghi trong hợp đồng. Công ty nên hỏi ai sẵn lòng đi theo và hỗ trợ gì; người không đi được có thể bị chấm dứt theo căn cứ này kèm trợ cấp nếu đủ điều kiện.
Đang mang thai mà xưởng bị lũ cuốn, công ty có được cho nghỉ không?
Lao động nữ mang thai thuộc nhóm công ty không được đơn phương chấm dứt hợp đồng. Trường hợp doanh nghiệp chấm dứt hoạt động hẳn thì có quy định khác; nên hỏi cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh hoặc luật sư.