Hộ kinh doanh, chủ quán, chủ tiệm có thuê người làm theo thoả thuận có trả lương và có sự quản lý, điều hành là người sử dụng lao động theo Bộ luật Lao động 2019. Vì vậy, khi muốn cho nhân viên nghỉ, chủ hộ cũng phải có căn cứ, báo trước và quyết toán như một doanh nghiệp, dù quy mô chỉ vài người và hợp đồng có khi chỉ là một cái gật đầu.
Ở các quán ăn, tiệm sửa xe, xưởng gia công nhỏ, chuyện cho nghỉ thường diễn ra bằng một câu "mai em khỏi đi làm nữa". Đa số trường hợp qua đi êm, nhưng cũng có những lần thành khiếu nại vì người lao động thấy mình bị đối xử bất công, hoặc vì nợ vài ngày lương mà không ai chốt. Bài này dành cho chủ hộ không có phòng nhân sự, và cho người làm thuê ở các cơ sở nhỏ muốn biết quyền của mình.
Hợp đồng miệng có tính không
Bộ luật Lao động 2019 cho phép hai bên giao kết hợp đồng lao động bằng lời nói với hợp đồng có thời hạn dưới 1 tháng, trừ một số trường hợp luật yêu cầu bằng văn bản. Với công việc từ 1 tháng trở lên, hợp đồng phải bằng văn bản; luật cũng công nhận hợp đồng giao kết qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu.
Nhưng không ký văn bản không có nghĩa là không có quan hệ lao động. Nếu thực tế có việc làm, có trả lương, có sự quản lý, điều hành, thì luật coi đó là quan hệ lao động, dù hai bên gọi là gì. Một nhân viên phục vụ làm cho quán liên tục một năm, nhận lương hằng tháng, theo ca chủ quán sắp xếp, có đầy đủ quyền của người lao động theo hợp đồng dù chưa từng ký giấy.
Với chủ hộ, việc không ký hợp đồng bằng văn bản cho công việc dài ngày là vi phạm về hình thức, và còn kéo theo câu hỏi về nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực từ 1/7/2025 đã mở rộng diện tham gia; chủ hộ nên đối chiếu quy định hiện hành để biết nhân viên của mình thuộc diện nào. Khi cho nghỉ, thiếu văn bản chỉ làm mọi việc khó chứng minh hơn — cho cả hai bên.
Các căn cứ thường gặp ở cơ sở nhỏ
Chủ hộ dùng chung các căn cứ chấm dứt của Bộ luật Lao động 2019 như doanh nghiệp. Bảng dưới đặt chúng vào bối cảnh quán xá, cửa hàng.
| Tình huống ở cơ sở nhỏ | Hướng xử lý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hợp đồng có thời hạn hết hạn, không muốn ký tiếp | Chấm dứt do hết hạn hợp đồng | Báo bằng văn bản trước khi hết hạn theo quy định; nếu để người lao động làm tiếp, hợp đồng có thể chuyển loại |
| Nhân viên làm không đạt yêu cầu dù đã nhắc nhiều lần | Đơn phương chấm dứt vì thường xuyên không hoàn thành công việc | Cần tiêu chí đánh giá rõ ràng, viết ra và cho nhân viên biết trước |
| Nhân viên vi phạm như lấy tiền, hàng của quán | Xử lý kỷ luật, có thể tới sa thải | Phải theo trình tự kỷ luật; hành vi phải có trong nội quy hoặc hợp đồng |
| Quán ế, muốn giảm từ ba người xuống hai | Thoả thuận chấm dứt, hoặc căn cứ lý do kinh tế với thủ tục riêng | Thoả thuận thường gọn hơn với cơ sở rất nhỏ |
| Nhân viên nghỉ không báo nhiều ngày liền | Đơn phương chấm dứt nếu tự ý bỏ việc từ 5 ngày làm việc liên tục | Liên lạc, ghi lại trước khi quyết định |
Câu "quán không cần người nữa" không tự nó là một căn cứ. Nếu thật sự vì kinh doanh giảm sút, cách đơn giản và ít rủi ro nhất với hộ nhỏ thường là ngồi lại thoả thuận, kèm một khoản hỗ trợ nếu có thể.
Nội quy và tiêu chí đánh giá ở quy mô vài người
Chủ hộ thường nghĩ nội quy là chuyện của công ty lớn. Thực ra vài dòng viết tay dán ở bếp cũng có ích, miễn rõ ràng và nhân viên biết.
- Bộ luật Lao động 2019 yêu cầu người sử dụng lao động ban hành nội quy; nơi sử dụng từ 10 người lao động trở lên thì nội quy phải bằng văn bản. Dưới 10 người vẫn nên ghi lại những điều quan trọng.
- Ghi giờ vào ca, cách báo nghỉ, cách xử lý tiền thu ngân, những việc tuyệt đối không được làm.
- Ghi tiêu chí cơ bản để đánh giá công việc: ví dụ với phục vụ là đúng giờ, đúng món, không để khách chờ quá lâu; với thợ là số lỗi phải làm lại.
- Đưa những điều này vào hợp đồng hoặc một trang kèm hợp đồng để nhân viên ký nhận.
- Khi nhắc nhở, nhắn tin hoặc ghi sổ ngắn: ngày nào, chuyện gì, đã nói gì. Đây là thứ giúp chủ hộ có căn cứ nếu sau này phải cho nghỉ.
Không có quy định nào bắt hộ nhỏ phải soạn quy chế đánh giá dày như doanh nghiệp lớn. Nhưng không có tiêu chí gì thì căn cứ "không hoàn thành công việc" gần như không dùng được.
Trình tự cho nghỉ gọn cho chủ hộ
Một quy trình đơn giản, làm được trong vài buổi, không cần người chuyên trách.
- Xác định căn cứ: hết hạn, không hoàn thành công việc, vi phạm, hay muốn thoả thuận.
- Gặp riêng nhân viên, nói thẳng lý do và đề xuất của mình, nghe họ nói.
- Nếu thoả thuận được: viết vài dòng ghi ngày nghỉ, các khoản sẽ trả, hai bên ký.
- Nếu đơn phương: viết văn bản báo trước theo loại hợp đồng, giao tận tay, xin chữ ký nhận.
- Tới ngày nghỉ: tính đủ lương những ngày đã làm, tiền phép năm chưa nghỉ nếu có, các khoản thưởng đã hứa.
- Trả lương trong thời hạn luật định (thường 14 ngày làm việc), trả lại giấy tờ nếu đang giữ, làm thủ tục bảo hiểm nếu có đóng.
Với cơ sở nhỏ, bước thứ hai quyết định gần hết. Một cuộc nói chuyện tử tế, lý do rõ ràng, tiền bạc sòng phẳng hầu như không bao giờ dẫn tới tranh chấp.
Những điều chủ hộ hay làm sai
Giữ lương tháng cuối để "phạt" vì nghỉ ngang hoặc làm hỏng đồ. Phạt tiền, cắt lương thay xử lý kỷ luật là bị cấm. Thiệt hại tài sản xử lý theo trách nhiệm vật chất có trình tự riêng và có giới hạn khấu trừ.
Giữ căn cước, bằng cấp bản chính của nhân viên. Bộ luật Lao động cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Nếu đang giữ, phải trả lại.
Thu tiền cọc khi nhận người làm. Yêu cầu người lao động đặt cọc bằng tiền hoặc tài sản để bảo đảm thực hiện hợp đồng là bị cấm.
Cho nghỉ ngay trong ngày, không báo trước. Trừ các trường hợp luật miễn báo trước, cho nghỉ ngay mà không có thoả thuận với nhân viên là vi phạm thời hạn báo trước: phải trả tiền lương những ngày không báo trước và có nguy cơ bị coi là chấm dứt trái luật.
Cho nghỉ nhân viên đang mang thai vì "không làm nổi việc nặng". Lao động nữ mang thai thuộc nhóm không được đơn phương chấm dứt. Nếu công việc nặng, hướng đúng là chuyển sang việc nhẹ hơn.
Ví dụ giả định: tiệm sửa xe cho thợ phụ nghỉ
Ví dụ giả định: một tiệm sửa xe máy ở Nam Định có chủ tiệm và hai thợ phụ. Một thợ phụ làm được hơn một năm, có hợp đồng một năm ký bằng giấy, nhưng ba tháng gần đây thường xuyên lắp sai, khách quay lại phàn nàn. Chủ tiệm đã nhắc nhiều lần bằng miệng, không ghi lại gì, và tiệm cũng chưa từng viết ra thế nào là làm đạt yêu cầu.
Nếu chủ tiệm cho nghỉ ngay với lý do "làm ẩu", căn cứ không hoàn thành công việc gần như không đứng được vì không có tiêu chí và không có ghi nhận. Cách làm hợp lý hơn: trước hết, viết ra vài tiêu chí đơn giản cho thợ phụ — số xe phải làm lại vì lỗi lắp ráp trong tháng, việc kiểm tra lại trước khi giao xe — và cho cả hai thợ biết. Trong một hai tháng tiếp theo, mỗi lần có xe phải làm lại thì ghi vào sổ.
Song song, chủ tiệm nhìn lại ngày hết hạn hợp đồng. Hợp đồng một năm sắp hết; nếu không muốn ký tiếp, chủ tiệm báo bằng văn bản là sẽ không gia hạn, gửi sớm trước ngày hết hạn, rồi quyết toán đầy đủ. Đây thường là con đường ít tranh cãi nhất. Nếu người thợ muốn ở lại, hai bên nên nói chuyện thẳng về những lỗi đã ghi và cơ hội sửa.
Điểm chung của mọi lựa chọn: lương những ngày đã làm trả đủ và đúng hạn, không giữ lại để trừ vào tiền sửa xe cho khách. Thiệt hại thực tế, nếu muốn đòi, phải đi theo trình tự bồi thường riêng, có giới hạn mức khấu trừ.
Góc người lao động ở cơ sở nhỏ
Nếu bạn làm cho một quán, một tiệm mà không có hợp đồng giấy, hãy giữ lại những gì chứng minh được quan hệ làm việc: tin nhắn giao ca, chuyển khoản lương hằng tháng, ảnh chụp bảng phân ca, người làm chung có thể xác nhận. Khi bị cho nghỉ, những thứ đó giúp bạn yêu cầu đủ quyền lợi.
Khi chủ báo nghỉ, hãy hỏi rõ ngày làm cuối, lương những ngày đã làm trả khi nào, có khoản nào khác không. Đề nghị chủ ghi lại bằng vài dòng hoặc nhắn tin xác nhận. Nếu bị giữ lương, giữ giấy tờ, bạn có thể đề nghị bằng văn bản; không được giải quyết thì có thể tìm tới hoà giải viên lao động hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh để được hướng dẫn.
Với số tiền nhỏ và quan hệ còn tốt, một cuộc nói chuyện thẳng thắn thường giải quyết nhanh hơn mọi thủ tục. Nhưng nếu bạn làm lâu năm, có thể đủ điều kiện trợ cấp thôi việc mà chủ không biết hoặc không nhắc, đừng ngại hỏi. Đó là quyền, không phải ơn.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh có phải theo Bộ luật Lao động khi cho nhân viên nghỉ không?
Có. Hộ kinh doanh, cá nhân có thuê người làm theo thoả thuận có trả lương và có quản lý, điều hành là người sử dụng lao động, phải tuân thủ căn cứ chấm dứt, báo trước và quyết toán như doanh nghiệp.
Làm quán không có hợp đồng giấy thì có được quyền lợi khi nghỉ không?
Có. Nếu thực tế có việc làm, có trả lương và có quản lý, đó là quan hệ lao động dù không ký giấy. Hãy giữ tin nhắn, chuyển khoản lương, bảng phân ca để chứng minh khi cần.
Chủ quán có được giữ lương tháng cuối vì nhân viên nghỉ ngang không?
Không được giữ lương như một hình thức phạt. Tiền lương của những ngày đã làm phải trả. Nếu có thiệt hại do nghỉ trái luật hay làm hỏng tài sản, xử lý theo cơ chế riêng có giới hạn khấu trừ.
Quán vắng khách muốn cho bớt một nhân viên thì làm sao?
Cách gọn nhất với cơ sở nhỏ thường là thoả thuận chấm dứt, ghi rõ ngày nghỉ và các khoản trả, có thể kèm hỗ trợ. Căn cứ lý do kinh tế có thủ tục riêng khá chặt, nên cân nhắc kỹ trước khi dùng.
Hộ kinh doanh dưới 10 người có cần nội quy không?
Bộ luật Lao động 2019 yêu cầu ban hành nội quy, nhưng chỉ bắt buộc bằng văn bản khi sử dụng từ 10 người trở lên. Dưới 10 người vẫn nên ghi lại các điều quan trọng và đưa vào hợp đồng để có căn cứ.
Nhân viên làm ở quán hơn một năm có được trợ cấp thôi việc không?
Có thể có, nếu bị chấm dứt theo các trường hợp luật cho hưởng và đã làm việc thường xuyên từ đủ 12 tháng. Thời gian đã đóng bảo hiểm thất nghiệp được trừ ra khi tính.