Công ty chỉ được đơn phương chấm dứt hợp đồng với người lao động ốm đau, tai nạn khi người đó đã điều trị liên tục đủ một khoảng thời gian luật định mà khả năng lao động chưa hồi phục: 12 tháng với hợp đồng không xác định thời hạn, 6 tháng với hợp đồng từ 12 đến 36 tháng, quá nửa thời hạn với hợp đồng dưới 12 tháng. Trước mốc đó, người đang điều trị theo chỉ định của cơ sở khám chữa bệnh thuộc nhóm công ty không được đơn phương cho nghỉ.
Đây là tình huống khó cho cả hai bên. Người lao động lo mất việc đúng lúc yếu nhất. Doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ, cần người làm và không thể để một vị trí trống quá lâu. Luật đặt ra các mốc thời gian để cân bằng hai nhu cầu đó; bài này giải thích từng mốc, các bước làm đúng, và việc thường bị quên nhất: khi người lao động khoẻ lại thì sao.
Mốc thời gian điều trị theo từng loại hợp đồng
Theo Bộ luật Lao động 2019, căn cứ này chỉ phát sinh khi người lao động đã điều trị liên tục mà khả năng lao động chưa hồi phục, với thời gian tối thiểu như sau.
| Loại hợp đồng | Đã điều trị liên tục | Báo trước khi chấm dứt |
|---|---|---|
| Không xác định thời hạn | 12 tháng | Ít nhất 3 ngày làm việc |
| Xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng | 6 tháng | Ít nhất 3 ngày làm việc |
| Xác định thời hạn dưới 12 tháng | Quá nửa thời hạn hợp đồng | Ít nhất 3 ngày làm việc |
Điểm đáng chú ý: với căn cứ ốm đau, thời gian báo trước là 3 ngày làm việc cho mọi loại hợp đồng, ngắn hơn nhiều so với các căn cứ khác. Lý do là người lao động đã vắng mặt dài ngày, hai bên đã có thời gian chuẩn bị.
Chữ "liên tục" quan trọng. Người nghỉ ốm từng đợt, đi làm lại xen giữa, thường không cộng dồn thành một đợt điều trị liên tục. Nếu có tranh cãi về cách tính, giấy tờ của cơ sở khám chữa bệnh là căn cứ chính, và bạn nên đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành.
"Khả năng lao động chưa hồi phục" được hiểu thế nào
Luật không yêu cầu người lao động phải mất hoàn toàn khả năng lao động. Điều kiện là sau thời gian điều trị nói trên, sức khoẻ chưa đủ để quay lại làm công việc theo hợp đồng. Một người bị chấn thương lưng có thể vẫn đi lại bình thường nhưng chưa thể quay lại công việc bốc xếp; với vị trí đó, khả năng lao động theo hợp đồng có thể coi là chưa hồi phục.
Vì vậy, căn cứ để đánh giá thường là hồ sơ bệnh án, giấy ra viện, giấy chứng nhận nghỉ việc hưởng bảo hiểm xã hội, kết luận của cơ sở khám chữa bệnh về tình trạng hiện tại. Doanh nghiệp không nên tự kết luận theo cảm nhận, và cũng không được ép người lao động đi khám ở nơi mình chỉ định một cách vô lý.
Trường hợp tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp có thêm một lớp nữa: người lao động có thể được giám định mức suy giảm khả năng lao động để hưởng chế độ. Kết quả giám định là thông tin quan trọng, nhưng tỷ lệ suy giảm không tự động quyết định chuyện chấm dứt hợp đồng. Doanh nghiệp còn phải xem có thể bố trí công việc khác phù hợp với sức khoẻ hay không, đặc biệt khi chính môi trường làm việc gây ra tổn thương.
Các bước doanh nghiệp nên làm
Trình tự dưới đây giúp doanh nghiệp vừa đúng luật vừa giữ được quan hệ tử tế với người đang điều trị.
- Theo dõi thời gian nghỉ ốm và giấy tờ y tế ngay từ đầu, ghi rõ ngày bắt đầu điều trị liên tục.
- Liên lạc định kỳ với người lao động hoặc người nhà để hỏi tình hình, không dùng giọng thúc ép.
- Khi gần tới mốc, trao đổi trực tiếp: dự kiến hồi phục khi nào, có muốn quay lại không, có thể làm công việc nhẹ hơn không.
- Xin hoặc đề nghị người lao động cung cấp giấy tờ y tế mới nhất về tình trạng sức khoẻ.
- Nếu sau mốc mà vẫn chưa hồi phục và không có phương án bố trí khác, ra văn bản thông báo chấm dứt, báo trước ít nhất 3 ngày làm việc.
- Quyết toán đầy đủ: tiền lương còn lại, trợ cấp thôi việc nếu đủ điều kiện, xác nhận thời gian đóng bảo hiểm, trả lại giấy tờ.
- Ghi lại cam kết xem xét giao kết lại khi người lao động khoẻ — đây là việc luật yêu cầu doanh nghiệp cân nhắc.
Doanh nghiệp không có nghĩa vụ phải chấm dứt khi tới mốc. Nhiều nơi chọn giữ hợp đồng, tạm thời thuê người làm thay theo hợp đồng có thời hạn ngắn. Mốc thời gian chỉ là thời điểm sớm nhất mà căn cứ này được phép dùng.
Khi người lao động khoẻ lại: điều luật dặn mà ít ai nhớ
Bộ luật Lao động 2019 ghi rằng khi sức khoẻ của người lao động bình phục, người sử dụng lao động xem xét để tiếp tục giao kết hợp đồng lao động. Chữ "xem xét" không bắt doanh nghiệp phải nhận lại trong mọi trường hợp, nhưng cho thấy ý của luật: chấm dứt vì ốm đau không phải là cắt đứt vì lỗi, cánh cửa vẫn để ngỏ.
Với người lao động, điều này có nghĩa là khi đã khoẻ, bạn nên chủ động liên hệ lại công ty cũ bằng văn bản, kèm giấy tờ y tế xác nhận sức khoẻ, nếu bạn muốn quay lại. Giữ lại bản liên hệ đó. Nếu công ty từ chối không có lý do, ít nhất bạn đã thực hiện phần của mình.
Với doanh nghiệp, đây là cơ hội giữ lại một người đã hiểu việc. Tuyển và đào tạo người mới tốn thời gian; một người cũ quay lại sau khi khoẻ thường hoà nhập nhanh hơn. Nếu vị trí cũ đã có người, có thể bàn một vị trí khác phù hợp. Việc ghi rõ thái độ sẵn sàng xem xét trong văn bản chấm dứt cũng làm giảm cảm giác bị bỏ rơi, giảm nguy cơ tranh chấp.
Những nhầm lẫn hay gặp
Nhầm thời gian nghỉ ốm hưởng bảo hiểm với thời gian điều trị theo căn cứ chấm dứt. Số ngày được hưởng chế độ ốm đau do luật bảo hiểm xã hội quy định, còn mốc 12 tháng, 6 tháng là của Bộ luật Lao động. Hai thứ khác nhau; hết ngày hưởng chế độ không có nghĩa là đã tới mốc được chấm dứt.
Cho nghỉ ngay khi người lao động vừa nhập viện. Người đang điều trị theo chỉ định của cơ sở khám chữa bệnh thuộc nhóm công ty không được đơn phương chấm dứt, trừ khi đã đến mốc của căn cứ này. Cho nghỉ sớm là chấm dứt trái luật.
Dùng căn cứ "không hoàn thành công việc" với người đang ốm. Người vắng mặt vì ốm đau có giấy tờ không phải là người không hoàn thành công việc. Đổi căn cứ để né mốc thời gian là dễ bị bác.
Không thông báo bằng văn bản. Một cuộc gọi báo "em nghỉ luôn nhé" không đủ. Văn bản giúp xác định ngày chấm dứt, căn cứ, và là cơ sở để quyết toán.
Người lao động cắt liên lạc. Từ phía người lao động, không nghe máy, không gửi giấy tờ y tế khiến công ty không biết bạn đang điều trị hay đã bỏ việc. Giữ liên lạc tối thiểu và gửi giấy tờ định kỳ bảo vệ chính bạn.
Tiền bạc khi chấm dứt vì ốm đau
Người bị chấm dứt hợp đồng theo căn cứ này được trợ cấp thôi việc nếu đã làm việc thường xuyên từ đủ 12 tháng, theo cách tính chung: mỗi năm làm việc nửa tháng tiền lương, trừ thời gian đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp. Tiền lương làm căn cứ là bình quân tiền lương theo hợp đồng của 6 tháng liền kề trước khi nghỉ.
Ở đây có một điểm cần cẩn thận. Nếu trong 6 tháng liền kề người lao động đang nghỉ ốm, không có lương theo hợp đồng thực trả, cách xác định tiền lương bình quân có thể gây tranh cãi. Hãy đối chiếu hướng dẫn hiện hành; trường hợp số tiền lớn, nên hỏi người làm nghề.
Ngoài trợ cấp thôi việc, người lao động còn quyền lợi bảo hiểm xã hội của riêng mình: chế độ ốm đau trong thời gian nghỉ, chế độ tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp nếu có, bảo hiểm y tế. Chấm dứt hợp đồng không xoá các quyền đó, nhưng làm thay đổi người đóng tiếp bảo hiểm y tế. Thứ tự các thủ tục bảo hiểm sau khi nghỉ việc có hướng dẫn riêng, bạn nên làm sớm để không bị gián đoạn thẻ bảo hiểm y tế đúng lúc cần điều trị. Với người bị tai nạn lao động, phần bồi thường hoặc trợ cấp của doanh nghiệp là khoản riêng, không bị gộp vào trợ cấp thôi việc.
Khi nào cần hỏi thêm người làm nghề
Hãy cân nhắc tìm luật sư hoặc hoà giải viên lao động nếu: chấn thương do tai nạn lao động mà doanh nghiệp chưa giải quyết chế độ; doanh nghiệp tính mốc thời gian khác với cách bạn hiểu; bạn được đề nghị ký một văn bản "tự nguyện xin nghỉ" trong lúc đang điều trị. Văn bản tự nguyện nghỉ có thể làm thay đổi bản chất việc chấm dứt và quyền lợi đi kèm.
Với doanh nghiệp, nếu người lao động bị tai nạn lao động tại chính nơi làm việc, chuyện chấm dứt hợp đồng nên đi sau chuyện giải quyết đầy đủ chế độ tai nạn. Làm ngược thứ tự dễ khiến người lao động cảm thấy bị đẩy đi để né trách nhiệm, và thường dẫn tới khiếu nại lên cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh.
Nếu bạn cần một góc nhìn nhanh trước khi quyết định có nhờ người làm hay không, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com), mang theo hợp đồng, giấy tờ điều trị và mọi tin nhắn trao đổi với công ty. Người đọc hồ sơ cần thấy ngày bắt đầu điều trị, loại hợp đồng và văn bản công ty đã gửi; thiếu một trong ba thứ đó thì mọi nhận định chỉ là phỏng đoán.
Một lưu ý cuối cho cả hai bên: đừng để chuyện tiền bạc làm hỏng cách nói chuyện. Người đang ốm thường nhạy cảm hơn bình thường; một lời thăm hỏi đúng lúc và một văn bản rõ ràng thường giải quyết được nhiều hơn một cuộc tranh cãi qua điện thoại.
Câu hỏi thường gặp
Đang nằm viện điều trị, công ty có được cho nghỉ việc không?
Không được đơn phương chấm dứt khi người lao động đang điều trị theo chỉ định của cơ sở khám chữa bệnh, trừ khi đã đủ mốc điều trị liên tục mà luật cho phép dùng căn cứ ốm đau, ví dụ 12 tháng với hợp đồng không xác định thời hạn.
Báo trước bao nhiêu ngày khi chấm dứt vì ốm đau dài ngày?
Ít nhất 3 ngày làm việc, áp dụng cho mọi loại hợp đồng theo Bộ luật Lao động 2019. Đây là mốc ngắn hơn các căn cứ khác vì người lao động đã vắng mặt một thời gian dài.
Hợp đồng 6 tháng thì điều trị bao lâu công ty mới được chấm dứt?
Với hợp đồng xác định thời hạn dưới 12 tháng, mốc là đã điều trị quá nửa thời hạn hợp đồng mà khả năng lao động chưa hồi phục. Hợp đồng 6 tháng thì là hơn 3 tháng điều trị liên tục.
Khỏi bệnh rồi có được quay lại công ty cũ không?
Luật yêu cầu người sử dụng lao động xem xét giao kết lại hợp đồng khi sức khoẻ người lao động bình phục. Không bắt buộc nhận lại trong mọi trường hợp, nhưng bạn nên chủ động liên hệ bằng văn bản kèm giấy tờ y tế.
Bị chấm dứt vì ốm đau có được trợ cấp thôi việc không?
Có, nếu đã làm việc thường xuyên từ đủ 12 tháng. Mỗi năm làm việc được nửa tháng tiền lương, trừ thời gian đã đóng bảo hiểm thất nghiệp. Cách tính tiền lương bình quân khi đang nghỉ ốm nên đối chiếu hướng dẫn hiện hành.
Nghỉ ốm từng đợt có cộng dồn để tính mốc chấm dứt không?
Thường là không, vì luật dùng chữ điều trị liên tục. Người đi làm lại xen giữa các đợt nghỉ không dễ bị coi là đã điều trị liên tục 12 tháng hay 6 tháng. Khi có tranh cãi, giấy tờ y tế là căn cứ chính.