Bạn có nhận được lương tháng 13, thưởng quý hay hoa hồng dở dang khi nghỉ việc hay không tuỳ vào việc khoản đó là tiền lương đã thoả thuận hay là tiền thưởng theo quy chế, và điều kiện được ghi trong hợp đồng, quy chế thưởng, chính sách hoa hồng. Bộ luật Lao động 2019 không bắt công ty phải thưởng; luật yêu cầu nếu đã cam kết trong hợp đồng hoặc quy chế công khai thì phải làm đúng cam kết đó.
Vì vậy câu trả lời không nằm ở "thông lệ" hay "năm ngoái mọi người đều được", mà ở mấy trang giấy cụ thể. Bài hướng dẫn cách đọc chúng: phân biệt lương và thưởng, đọc điều kiện "còn làm việc tại ngày chi", tính hoa hồng của giao dịch chưa hoàn tất, và làm gì khi hai bên hiểu khác nhau. Có góc người lao động và góc chủ doanh nghiệp thiết kế chính sách cho rõ.
Lương hay thưởng: phân loại trước rồi mới hỏi
Bộ luật Lao động 2019 định nghĩa tiền lương gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác mà hai bên thoả thuận để thực hiện công việc. Tiền thưởng được định nghĩa riêng: là khoản người sử dụng lao động thưởng căn cứ vào kết quả sản xuất, kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc, theo quy chế thưởng do người sử dụng lao động quyết định và công bố công khai sau khi tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở nếu có.
Hai khái niệm này dẫn tới hai cách xử lý khác nhau khi nghỉ việc. Nếu "lương tháng 13" được ghi trong hợp đồng như một phần thu nhập cố định, nhiều cách hiểu coi đó là khoản đã thoả thuận, thường được tính theo tỷ lệ thời gian làm trong năm. Nếu nó chỉ là "thưởng Tết tuỳ kết quả kinh doanh" trong quy chế thưởng, công ty có quyền đặt điều kiện, kể cả điều kiện còn làm việc tại thời điểm chi.
Hoa hồng nằm ở giữa. Hoa hồng tính theo doanh số mà bạn trực tiếp làm ra, gắn chặt với công việc, thường được hiểu là một phần tiền lương. Thưởng doanh số của cả phòng theo quyết định hằng quý thì gần với tiền thưởng hơn. Bước đầu tiên luôn là xác định khoản đang hỏi thuộc loại nào, dựa trên chữ trong văn bản chứ không theo cách mọi người quen gọi.
Đọc điều kiện của từng loại khoản
Bảng dưới gom những cách ghi thường gặp và cách chúng ảnh hưởng tới người nghỉ việc. Đây là gợi ý đọc văn bản, kết quả cuối cùng vẫn phụ thuộc chữ cụ thể trong hợp đồng và quy chế của bạn.
| Cách ghi thường gặp | Người nghỉ trước kỳ chi | Nên kiểm thêm |
|---|---|---|
| Hợp đồng: "lương tháng 13 bằng một tháng lương, trả cùng kỳ lương tháng 12" | Thường được hiểu là đã thoả thuận, đề nghị trả theo tỷ lệ số tháng làm | Có câu nào loại trừ người nghỉ trước tháng 12 không |
| Quy chế: "thưởng Tết tuỳ kết quả kinh doanh, dành cho người còn làm việc tại ngày chi" | Thường không được nhận nếu đã nghỉ trước ngày chi | Quy chế có công bố công khai không, có áp dụng đều cho mọi người không |
| Quy chế: "thưởng KPI quý trả sau khi chốt kết quả quý" | Phụ thuộc điều kiện; quý đã kết thúc trước ngày nghỉ thì có lý do mạnh để đề nghị | Kết quả quý đã chốt chưa, có ghi điều kiện còn làm việc không |
| Chính sách: "hoa hồng tính trên đơn hàng đã thu đủ tiền" | Đơn ký trước ngày nghỉ nhưng thu tiền sau: tuỳ câu chữ về người nghỉ việc | Chính sách có điều khoản riêng cho người nghỉ việc không |
| Không có văn bản, chỉ hứa miệng | Khó chứng minh | Tin nhắn, email, bảng lương các tháng trước có khoản tương tự |
Một điều kiện chỉ có giá trị khi người lao động biết hoặc phải biết nó từ trước. Quy chế thưởng không công bố, hay chỉ được đưa ra sau khi bạn nộp đơn nghỉ, là điểm đáng nêu khi trao đổi.
Kiểu chấm dứt có làm thay đổi quyền nhận thưởng không
Hết hạn hợp đồng hoặc thoả thuận nghỉ. Đây là hai trường hợp dễ thương lượng nhất. Với thoả thuận chấm dứt, khoản thưởng đang chờ nên được ghi thẳng vào biên bản thoả thuận: được trả bao nhiêu, khi nào, hoặc ghi rõ là không có. Đừng để biên bản im lặng về khoản bạn đang chờ.
Người lao động tự nghỉ đúng luật. Quyền nhận thưởng phụ thuộc điều kiện trong quy chế như mọi người khác. Việc nghỉ đúng thời hạn báo trước không làm mất khoản lương đã thoả thuận, nhưng không tự nhiên làm phát sinh khoản thưởng mà quy chế đặt điều kiện còn làm việc.
Bị cắt giảm vì cơ cấu, kinh tế. Người bị cho thôi việc vì lý do của phía công ty thường có lý lẽ mạnh hơn để đề nghị thưởng theo tỷ lệ, vì họ không tự chọn rời đi trước kỳ chi. Nhiều doanh nghiệp đưa khoản này vào gói hỗ trợ khi cắt giảm.
Bị sa thải. Quy chế thưởng có thể loại trừ người bị kỷ luật, kể cả kỷ luật nhẹ hơn sa thải. Tuy vậy, phần tiền lương đã thoả thuận như hoa hồng của giao dịch đã hoàn tất vẫn là tiền lương, không mất vì bị sa thải.
Hoa hồng của giao dịch chưa hoàn tất
Xác định thời điểm phát sinh hoa hồng. Chính sách hoa hồng thường gắn với một sự kiện: ký hợp đồng, giao hàng, xuất hoá đơn hay khách thanh toán. Hoa hồng của giao dịch đã đủ sự kiện đó trước ngày nghỉ là khoản bạn có căn cứ để đề nghị đưa vào quyết toán.
Giao dịch đang dở. Đơn ký trước ngày nghỉ nhưng khách trả tiền sau là vùng hay tranh cãi nhất. Có chính sách ghi rõ người nghỉ việc vẫn được hưởng khi khách trả tiền trong một thời hạn nhất định; có chính sách ghi ngược lại. Không có câu nào thì hai bên cần thoả thuận, và người lao động nên đưa ra danh sách cụ thể từng đơn.
Khoản bị thu hồi. Một số nơi trừ lại hoa hồng nếu khách huỷ hoặc hoàn hàng. Nếu đơn của bạn bị huỷ sau ngày nghỉ, việc thu hồi phụ thuộc chính sách, và nếu muốn trừ vào tiền quyết toán thì cần sự đồng ý của bạn, vì đây không phải khoản luật cho phép khấu trừ lương tự động.
Giữ danh sách giao dịch của mình. Trước ngày cuối, lập bảng các đơn bạn phụ trách: mã đơn, ngày ký, giá trị, tình trạng thanh toán, theo cách không lấy dữ liệu khách hàng ra ngoài trái quy định bảo mật. Bảng này giúp hai bên đối chiếu nhanh mà không ai phải nhớ.
Người lao động: chuẩn bị gì trước khi nộp đơn nghỉ
Nếu bạn đang cân nhắc thời điểm nghỉ, vài bước dưới đây giúp tránh mất một khoản lẽ ra được nhận hoặc tranh cãi sau đó. Đây không phải lời khuyên chọn ngày nghỉ, chỉ là cách hiểu đúng quyền của mình.
- Tìm lại hợp đồng, các phụ lục và xin bản quy chế thưởng, chính sách hoa hồng đang áp dụng. Bạn có quyền được biết quy chế đã công bố.
- Đánh dấu từng khoản: khoản nào ghi trong hợp đồng, khoản nào nằm trong quy chế, điều kiện chi là gì, ngày chi dự kiến khi nào.
- Tính ngày chấm dứt dự kiến theo thời hạn báo trước, rồi so với ngày chi của từng khoản.
- Với khoản có điều kiện mơ hồ, hỏi bộ phận nhân sự hoặc kế toán bằng văn bản: "nếu nghỉ ngày X thì khoản Y xử lý thế nào" và giữ câu trả lời.
- Lập danh sách giao dịch đang dở có liên quan đến hoa hồng.
- Khi nhận bảng quyết toán, đối chiếu từng khoản với danh sách đã chuẩn bị; khoản nào không có thì hỏi lý do cụ thể.
Góc chủ doanh nghiệp: thiết kế chính sách để khỏi cãi nhau
Viết rõ khoản nào là lương, khoản nào là thưởng. Gọi một khoản là "lương tháng 13" nhưng lại muốn nó có điều kiện như thưởng là nguồn tranh chấp phổ biến. Nếu là thưởng có điều kiện, hãy gọi đúng tên và ghi đúng vào quy chế thưởng.
Ghi điều khoản riêng cho người nghỉ việc. Một đoạn ngắn nói người nghỉ giữa kỳ được tính theo tỷ lệ hay không được tính, hoa hồng của đơn chưa thu tiền xử lý ra sao, thời hạn bao lâu. Viết từ đầu thì cả hai bên đều biết luật chơi trước khi có ai nghỉ.
Công bố và áp dụng đều. Quy chế thưởng phải được công bố công khai tại nơi làm việc. Áp dụng điều kiện với người này mà miễn cho người khác ở cùng hoàn cảnh dễ bị coi là phân biệt đối xử.
Đưa vào bảng quyết toán dù bằng không. Ghi dòng "thưởng quý: không áp dụng vì chưa đến kỳ chốt, theo quy chế mục X" tốt hơn là im lặng. Người lao động thấy lý do, ít có cớ nghĩ mình bị "quên".
Khi hai bên hiểu khác nhau
Tranh cãi về thưởng và hoa hồng thường xoay quanh câu chữ, nên cách giải quyết hiệu quả nhất là đặt văn bản lên bàn và đọc cùng nhau. Người lao động trình bày bằng số liệu cụ thể: khoản nào, căn cứ ở dòng nào, con số bao nhiêu. Phía công ty trả lời bằng điều khoản cụ thể, không chỉ "chính sách công ty là vậy".
Nếu không thống nhất, bạn vẫn nên ký nhận phần đã nhận và ghi rõ khoản thưởng hoặc hoa hồng còn tranh chấp, không ký xác nhận đã nhận đủ. Hoà giải viên lao động có thể giúp hai bên đọc lại văn bản một cách trung lập. Khi số tiền lớn, ví dụ hoa hồng của một hợp đồng giá trị cao, nên hỏi luật sư trước khi quyết định đi tiếp; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hồ sơ của mình mạnh yếu ở đâu.
Thuế thu nhập cá nhân trên khoản thưởng và hoa hồng trả sau ngày nghỉ là câu hỏi riêng, kế toán và người lao động nên đối chiếu với hướng dẫn thuế hiện hành để chứng từ khấu trừ ghi đúng.
Câu hỏi thường gặp
Luật có bắt công ty trả lương tháng 13 không?
Không. Bộ luật Lao động 2019 không có khoản bắt buộc gọi là lương tháng 13. Khoản này chỉ thành nghĩa vụ khi được ghi trong hợp đồng, thoả ước lao động tập thể hoặc quy chế của công ty. Khi đã ghi thì phải làm theo đúng điều kiện đã ghi.
Nghỉ tháng 11 có được lương tháng 13 theo tỷ lệ không?
Nếu hợp đồng ghi lương tháng 13 như một khoản thu nhập đã thoả thuận và không loại trừ người nghỉ giữa năm, bạn có căn cứ đề nghị trả theo tỷ lệ số tháng đã làm. Nếu đó là thưởng có điều kiện còn làm việc tại ngày chi trong quy chế đã công bố, khả năng nhận thấp.
Công ty mới ban hành điều kiện thưởng sau khi mình nộp đơn nghỉ có được không?
Quy chế thưởng do người sử dụng lao động quyết định và phải công bố công khai. Điều kiện chỉ đưa ra sau khi bạn nộp đơn, nhắm vào người sắp nghỉ, là điểm yếu của phía công ty khi trao đổi hoặc hoà giải. Bạn nên giữ bản quy chế cũ và thời điểm công bố quy chế mới.
Hoa hồng có bị trừ nếu khách hoàn hàng sau khi mình nghỉ không?
Phụ thuộc chính sách hoa hồng. Nếu chính sách có cơ chế thu hồi khi hoàn hàng và áp dụng cho cả người nghỉ việc, công ty có thể yêu cầu hoàn lại phần tương ứng. Việc trừ vào tiền quyết toán cần sự thống nhất của bạn, không phải khoản tự động khấu trừ.
Thưởng có được tính vào tiền lương để tính trợ cấp thôi việc không?
Tiền thưởng theo quy chế thường không thuộc tiền lương làm căn cứ tính trợ cấp thôi việc. Khoản nào là tiền lương, khoản nào là thưởng cần xem đúng hợp đồng và hướng dẫn hiện hành. Chi tiết cách tính lương bình quân để tính trợ cấp nằm ở chuyên mục trợ cấp.
Không có quy chế thưởng bằng văn bản thì đòi thế nào?
Không có văn bản thì phải dựa vào chứng cứ khác: tin nhắn hứa thưởng, bảng lương các kỳ trước có khoản thưởng tương tự, lời xác nhận của đồng nghiệp. Khả năng thành công thấp hơn nhiều, nên khi còn làm việc hãy đề nghị công ty ghi rõ bằng văn bản.