Người lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng trái luật thì theo Bộ luật Lao động 2019 không được trợ cấp thôi việc, phải bồi thường cho người sử dụng lao động nửa tháng tiền lương theo hợp đồng cộng một khoản tiền tương ứng với tiền lương trong những ngày không báo trước, và phải hoàn trả chi phí đào tạo nếu thuộc trường hợp có cam kết đào tạo. Đó là những khoản có căn cứ rõ trong luật. Những yêu cầu vượt ra ngoài, như phạt tiền theo nội quy, giữ trọn lương tháng cuối, giữ bằng gốc, là chỗ người lao động cần biết để không trả oan.
Bài này viết cho người vừa nhận được thông báo đòi tiền sau khi nghỉ, và cho chủ doanh nghiệp muốn đòi cho đúng. Nó không bàn chuyện có nên nghỉ ngang hay không; câu hỏi đó, cùng cách rút ngắn thời hạn báo trước hợp pháp, thuộc một bài khác. Ở đây vụ việc đã xảy ra, và hai bên cần tính cho đúng.
Các mốc dẫn theo Bộ luật Lao động 2019; đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành, nhất là về khấu trừ tiền lương và bồi thường thiệt hại tài sản.
Khi nào người lao động bị coi là nghỉ trái luật
Người lao động có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng, nhưng phải báo trước theo loại hợp đồng: ít nhất 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, ít nhất 30 ngày với hợp đồng xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng, ít nhất 3 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng, theo Bộ luật Lao động 2019. Một số trường hợp được nghỉ không cần báo trước, như không được trả lương đủ hoặc đúng hạn, bị ngược đãi, bị quấy rối tình dục, không được bố trí đúng công việc, địa điểm, điều kiện làm việc đã thoả thuận.
Nghỉ trái luật là nghỉ không đúng những quy định đó: phổ biến nhất là nghỉ khi chưa hết thời hạn báo trước mà công ty không đồng ý rút ngắn, hoặc nghỉ ngay viện dẫn một lý do không cần báo trước nhưng lý do đó không có thật hoặc không chứng minh được.
Điểm đáng lưu ý là gánh chứng minh. Nếu người lao động nghỉ ngay vì công ty nợ lương, họ nên có bằng chứng về việc nợ lương: bảng lương, sao kê tài khoản, tin nhắn hứa hẹn. Không có bằng chứng, công ty dễ dàng coi đây là nghỉ ngang. Ngược lại, nếu người lao động có bằng chứng, yêu cầu bồi thường của công ty mất cơ sở.
Trước khi tranh luận về con số, cả hai bên nên trả lời cho rõ câu hỏi này. Nhiều yêu cầu bồi thường bị bác ngay ở bước đầu vì việc nghỉ hoá ra là hợp pháp.
Ba khoản luật cho phép đòi
Khi việc nghỉ thật sự trái luật, các khoản dưới đây là những gì Bộ luật Lao động 2019 đặt ra cho người lao động. Ngoài ra có thể có trách nhiệm bồi thường thiệt hại tài sản theo quy định riêng nếu có thiệt hại thật.
| Khoản | Mức theo luật | Điều kiện | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Không được trợ cấp thôi việc | Mất toàn bộ khoản trợ cấp thôi việc | Nghỉ trái luật | Với người đã đóng bảo hiểm thất nghiệp đủ thời gian, khoản này vốn có thể bằng không |
| Bồi thường nửa tháng tiền lương | Nửa tháng tiền lương theo hợp đồng | Nghỉ trái luật | Mức cố định, không phụ thuộc thiệt hại thực tế |
| Tiền những ngày không báo trước | Tiền lương theo hợp đồng × số ngày thiếu | Báo trước không đủ | Bằng không nếu đã báo đủ nhưng nghỉ trái luật vì lý do khác |
| Hoàn trả chi phí đào tạo | Theo hợp đồng đào tạo và chi phí có chứng từ | Có hợp đồng đào tạo hoặc cam kết đúng quy định | Chủ đề riêng, đọc thêm bài về cam kết đào tạo |
Nửa tháng lương là mức luật cố định, không phải mức sàn để công ty cộng thêm tuỳ ý. Công ty không cần chứng minh thiệt hại để đòi khoản này, nhưng cũng không được dựa vào chuyện nghỉ trái luật để đòi một khoản bồi thường "thiệt hại kinh doanh" lớn hơn mà không có căn cứ pháp luật riêng.
Người lao động nghỉ trái luật cũng có thể không đủ điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp theo quy định hiện hành về bảo hiểm thất nghiệp; hãy đối chiếu trước khi quyết định.
Những khoản công ty hay đòi nhưng thiếu căn cứ
Phạt tiền theo nội quy. Bộ luật Lao động 2019 cấm dùng hình thức phạt tiền, cắt lương thay cho việc xử lý kỷ luật lao động. Điều khoản nội quy kiểu "nghỉ không báo trước phạt một tháng lương" không có giá trị như một khoản phạt hợp pháp.
Giữ trọn lương tháng cuối. Lương những ngày đã làm là tiền công người lao động đã kiếm được. Công ty vẫn phải thanh toán khi chấm dứt. Việc bù trừ với khoản bồi thường người lao động phải trả nên được thoả thuận rõ, không phải công ty tự giữ toàn bộ.
Giữ bằng gốc, giấy tờ tuỳ thân. Luật cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Không thể dùng việc giữ giấy tờ làm biện pháp đòi tiền.
Tiền đặt cọc, ký quỹ. Luật cấm yêu cầu người lao động thực hiện biện pháp bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản để thực hiện hợp đồng. Khoản cọc nếu đã thu là khoản phải hoàn trả, không phải khoản để công ty giữ lại khi người lao động nghỉ.
Thiệt hại "mất khách", "phí tuyển người thay". Đây là những thiệt hại khó gắn với lỗi cụ thể của người lao động và không nằm trong các khoản luật đặt ra cho trường hợp nghỉ trái luật. Công ty muốn đòi những khoản này phải có căn cứ pháp luật riêng và chứng minh được, điều rất khó trong thực tế.
Không xác nhận thời gian đóng bảo hiểm. Dù người lao động nghỉ trái luật, công ty vẫn có nghĩa vụ hoàn thành thủ tục xác nhận thời gian đóng bảo hiểm và trả lại giấy tờ đã giữ. Không được giữ những thứ này để gây áp lực.
Thiệt hại tài sản thật là chuyện khác
Có những trường hợp người lao động nghỉ mang theo hoặc làm hỏng tài sản của công ty: không trả máy tính, làm mất hàng, để lại khoản tạm ứng chưa quyết toán. Đây không phải hậu quả của việc nghỉ trái luật, mà là trách nhiệm bồi thường thiệt hại tài sản, áp dụng cả khi người lao động nghỉ đúng luật.
Bộ luật Lao động 2019 có quy định riêng về trách nhiệm vật chất, trong đó mức bồi thường xem xét theo lỗi, mức thiệt hại thực tế, hoàn cảnh của người lao động; với thiệt hại không nghiêm trọng do sơ suất, mức bồi thường bị giới hạn. Công ty muốn đòi phải có biên bản, chứng từ, và thường phải đi theo trình tự xử lý bồi thường.
Khấu trừ tiền lương để bồi thường thiệt hại tài sản là có thể, nhưng có giới hạn phần trăm theo tiền lương hằng tháng và phải theo trình tự. Công ty không được tự trừ một khoản lớn không thông báo. Vì người lao động đã nghỉ, việc khấu trừ chỉ còn trên khoản quyết toán cuối, và càng cần sự minh bạch.
Người lao động thì nên chủ động trả lại tài sản, quyết toán tạm ứng, bàn giao công việc ngay cả khi nghỉ trong bất đồng. Làm như vậy loại được những khoản tranh chấp không cần thiết và khiến yêu cầu bồi thường của công ty, nếu có, chỉ còn đúng các khoản luật định.
Trả lời một yêu cầu bồi thường
Khi nhận được thông báo đòi bồi thường, người lao động có thể đi theo trình tự sau để không trả oan và không làm căng thêm.
- Đọc kỹ yêu cầu: công ty đòi những khoản gì, căn cứ vào đâu, hạn trả.
- Tự kiểm việc nghỉ có thật sự trái luật: đã báo trước bao nhiêu ngày, có lý do được nghỉ ngay không, có bằng chứng không.
- Đối chiếu từng khoản với bảng ba khoản luật cho phép; đánh dấu khoản nào có căn cứ, khoản nào không.
- Trả lời bằng văn bản: chấp nhận các khoản có căn cứ, nêu lý do không chấp nhận các khoản còn lại, đề nghị bù trừ với tiền lương, phép năm công ty còn nợ.
- Yêu cầu công ty trả lại giấy tờ và hoàn thành thủ tục xác nhận thời gian đóng bảo hiểm, tách khỏi chuyện tiền bồi thường.
- Đề nghị gặp để chốt bảng bù trừ có chữ ký hai bên.
- Nếu không thống nhất, có thể nhờ hoà giải viên lao động. Đừng ký giấy nhận nợ chỉ để lấy lại bằng gốc.
Góc công ty: đòi đúng thì dễ thu
Chủ doanh nghiệp bị nhân viên nghỉ ngang thường bực, và cảm xúc đó dễ dẫn tới yêu cầu quá mức. Những điểm sau giúp đòi được đúng phần của mình.
- Xác định chắc việc nghỉ trái luật: kiểm lại xem người lao động có lý do nghỉ ngay không, nhất là chuyện lương trả chậm hay bố trí sai việc.
- Tính đúng ba khoản theo tiền lương trong hợp đồng, không cộng thêm khoản phạt.
- Gửi bảng tính rõ ràng kèm bảng quyết toán lương, phép năm còn nợ người lao động, để hai bên bù trừ.
- Trả giấy tờ, xác nhận bảo hiểm đúng hạn dù người lao động chưa trả tiền; giữ lại chỉ khiến công ty rơi vào thế vi phạm.
- Với tài sản bị mất, hỏng, lập biên bản và xử lý theo quy định về trách nhiệm vật chất, tách khỏi khoản bồi thường nghỉ trái luật.
- Cân nhắc chi phí đòi: với khoản nhỏ, một cuộc gặp và một thoả thuận bù trừ thường hiệu quả hơn khởi kiện.
Một điểm hay bị quên: công ty đòi bồi thường từ người lao động nghỉ trái luật thì chính công ty cũng phải sạch nghĩa vụ của mình. Nếu công ty đang nợ lương, chưa đóng đủ bảo hiểm, hoặc chưa trả tiền phép năm, những khoản đó sẽ được đặt lên bàn cùng lúc và thường làm thay đổi cán cân thương lượng.
Câu hỏi thường gặp
Nghỉ trái luật thì công ty được giữ lương tháng cuối không?
Không được giữ trọn. Lương những ngày đã làm là của người lao động và phải được thanh toán khi chấm dứt. Hai bên có thể thoả thuận bù trừ với khoản bồi thường người lao động phải trả, nhưng phần chênh lệch vẫn phải chi trả và việc bù trừ cần có văn bản.
Nội quy ghi nghỉ không báo trước phạt một tháng lương có hiệu lực không?
Bộ luật Lao động 2019 cấm phạt tiền, cắt lương thay cho xử lý kỷ luật. Khoản người lao động phải trả khi nghỉ trái luật do luật quy định: nửa tháng tiền lương và tiền những ngày không báo trước. Điều khoản nội quy về phạt tiền không thay được quy định đó.
Công ty giữ bằng đại học để đòi tiền thì làm thế nào?
Luật cấm người sử dụng lao động giữ bản chính văn bằng, chứng chỉ, giấy tờ tuỳ thân của người lao động. Bạn nên yêu cầu trả lại bằng văn bản; nếu công ty không trả, có thể phản ánh tới thanh tra lao động hoặc cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh. Đừng ký nhận nợ chỉ để lấy lại bằng.
Nghỉ trái luật có mất trợ cấp thất nghiệp không?
Theo cách quy định lâu nay về bảo hiểm thất nghiệp, người lao động đơn phương chấm dứt trái luật không đủ điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp. Quy định hiện hành nằm trong luật về việc làm mới, nên hãy đối chiếu trước khi nghỉ. Thời gian đóng chưa hưởng thường vẫn được bảo lưu.
Công ty đòi bồi thường thiệt hại vì mất hợp đồng với khách hàng có được không?
Khoản này không nằm trong các khoản luật đặt ra cho trường hợp nghỉ trái luật. Công ty muốn đòi phải có căn cứ pháp luật riêng và chứng minh được thiệt hại do lỗi của bạn gây ra, điều rất khó. Nếu số tiền lớn, nên hỏi luật sư trước khi trả lời.
Đã báo trước đủ ngày nhưng nghỉ trước ngày cuối vài hôm thì sao?
Nếu bạn nghỉ trước ngày chấm dứt ghi trong đơn mà công ty không đồng ý, phần những ngày chưa làm có thể bị coi là thiếu báo trước. Khi đó tiền những ngày không báo trước tính trên số ngày thiếu, và việc nghỉ có thể bị xem là trái luật kèm nửa tháng tiền lương.