Khi người sử dụng lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái luật, Bộ luật Lao động 2019 đặt nghĩa vụ đầu tiên là nhận người lao động trở lại làm việc theo hợp đồng lao động đã giao kết, kèm theo trả tiền lương, đóng bảo hiểm cho những ngày người đó không được làm việc và trả thêm một khoản tiền ít nhất bằng hai tháng tiền lương theo hợp đồng. Nhận lại không phải ân huệ của công ty, cũng không phải chuyện "xin về làm lại": đó là cách luật đưa quan hệ lao động về đúng chỗ của nó trước khi bị cắt sai.
Bài này chỉ bàn về chính việc quay lại: quay về công việc nào, mức lương nào, địa điểm nào, trợ cấp thôi việc hay trợ cấp mất việc đã nhận thì xử lý ra sao, và hai bên nên làm gì để ngày đầu đi làm lại không biến thành một vòng tranh chấp mới. Các khoản tiền đi kèm được phân tích ở những bài riêng trong cùng chuyên mục.
Quy định được dẫn theo Bộ luật Lao động 2019 (hiệu lực từ 1/1/2021). Văn bản hướng dẫn có thể đã sửa đổi, nên khi áp vào trường hợp cụ thể bạn vẫn cần đối chiếu quy định hiện hành.
Nhận lại làm việc nghĩa là gì
Luật dùng cụm từ "nhận người lao động trở lại làm việc theo hợp đồng lao động đã giao kết". Chữ quan trọng là đã giao kết. Hợp đồng cũ không bị coi là đã chấm dứt hợp lệ; nó được khôi phục, với đúng công việc, địa điểm, mức lương, chế độ đã thoả thuận trước khi có quyết định cho nghỉ. Người lao động không phải ký một hợp đồng mới, không phải thử việc lại, không bị tính lại thâm niên từ đầu.
Điều này khác hẳn với chuyện công ty "tuyển lại" một người từng nghỉ. Tuyển lại là quan hệ mới, có thể có điều kiện mới, lương mới. Nhận lại sau chấm dứt trái luật là sửa sai, nên mọi thứ phải trở về như cũ trừ khi hai bên đồng ý khác đi bằng văn bản.
Nghĩa vụ nhận lại cũng không đứng một mình. Nó đi kèm khoản tiền lương và bảo hiểm cho quãng thời gian người lao động bị gạt ra khỏi công việc, cùng khoản tiền trả thêm. Nếu công ty chỉ nhận lại mà không trả các khoản này, việc sửa sai mới làm được một nửa, và người lao động vẫn có quyền yêu cầu phần còn lại.
Người lao động thì có quyền chọn. Luật cho phép người lao động không muốn tiếp tục làm việc được nhận các khoản tiền và trợ cấp thôi việc để chấm dứt hợp đồng; công ty cũng có thể đề nghị không nhận lại nếu người lao động đồng ý và được bồi thường thêm. Bài này đi theo nhánh hai bên cùng muốn tiếp tục.
Khi nào nghĩa vụ nhận lại phát sinh
Nghĩa vụ nhận lại chỉ đặt ra khi việc chấm dứt bị xác định là trái luật. Trên thực tế, điều đó xảy ra theo một trong mấy con đường sau, mỗi con đường có mức chắc chắn khác nhau.
- Công ty tự nhận ra sai, ví dụ phát hiện người bị cho nghỉ đang mang thai, đang nghỉ ốm theo chỉ định, hoặc căn cứ cho nghỉ không đủ, rồi chủ động huỷ quyết định. Đây là đường ngắn nhất và ít tốn kém nhất cho cả hai bên.
- Hai bên thương lượng sau khi người lao động phản đối, có hoặc không có tổ chức đại diện người lao động tham gia, và lập văn bản ghi rõ việc chấm dứt trước đó không còn hiệu lực.
- Hoà giải thành trước hoà giải viên lao động, với biên bản ghi các nội dung hai bên đã thống nhất, trong đó có việc nhận lại.
- Quyết định của hội đồng trọng tài lao động nếu hai bên đã chọn con đường này.
- Bản án hoặc quyết định của toà án đã có hiệu lực pháp luật, tuyên việc chấm dứt là trái luật và buộc nhận lại. Đây là con đường dài nhất nhưng có giá trị cưỡng chế thi hành.
- Không đủ: chỉ một tin nhắn của quản lý "thôi em cứ đi làm lại đi" mà không ai huỷ quyết định cũ. Người lao động quay lại theo kiểu này dễ rơi vào tình trạng không rõ mình đang làm theo hợp đồng nào, và các khoản tiền cho những ngày bị nghỉ trở thành chuyện không ai nhắc.
Đường đi cụ thể khi không đồng ý với việc chấm dứt, từ thương lượng tới khởi kiện, được viết ở chuyên mục riêng. Ở đây chỉ cần nhớ: muốn quay lại cho chắc thì phải có một văn bản xác nhận quyết định cũ đã bị huỷ hoặc không còn hiệu lực.
Quay về theo hợp đồng cũ: cái gì phải giữ nguyên
Khi nhận lại, các nội dung chính của hợp đồng đã giao kết phải được khôi phục. Bảng dưới đây giúp hai bên rà từng yếu tố và biết khi nào được phép thay đổi.
| Yếu tố | Nguyên tắc khi nhận lại | Được thay đổi khi nào |
|---|---|---|
| Công việc, chức danh | Đúng công việc ghi trong hợp đồng | Khi vị trí cũ không còn và hai bên thoả thuận sửa đổi, bổ sung hợp đồng |
| Địa điểm làm việc | Đúng địa điểm đã thoả thuận | Khi người lao động đồng ý bằng văn bản |
| Mức lương, phụ cấp ghi trong hợp đồng | Không thấp hơn mức trước khi bị cho nghỉ | Chỉ có thể tăng theo quy chế chung hoặc theo thoả thuận |
| Thâm niên, thời gian làm việc | Tính liên tục, không bắt đầu lại | Không thay đổi |
| Loại hợp đồng, thời hạn | Giữ như hợp đồng đã ký | Theo quy định về hết hạn và ký tiếp như bình thường |
| Ngày phép năm, chế độ khác | Áp như người đang làm việc | Theo nội quy, quy chế hiện hành của công ty |
Một trường hợp hay gặp là hợp đồng xác định thời hạn đã hết hạn trong lúc hai bên còn tranh chấp. Khi đó việc "nhận lại theo hợp đồng đã giao kết" có thể chỉ còn ý nghĩa về tiền, hoặc hai bên phải thương lượng có ký tiếp hay không. Đây là điểm cách hiểu chưa thống nhất, nên đối chiếu quy định hiện hành và nếu có tranh chấp thì hỏi người làm nghề.
Nếu công ty bố trí người lao động vào một việc khác hẳn, nơi khác hẳn, với lý do "tạm thời", hãy yêu cầu ghi rõ bằng văn bản đó là thoả thuận hay là điều chuyển tạm thời theo quy định. Một sự sắp xếp không rõ ràng dễ trở thành lý do cho lần chấm dứt tiếp theo.
Trợ cấp đã nhận phải hoàn trả
Nhiều người khi bị cho nghỉ đã được công ty trả trợ cấp thôi việc hoặc trợ cấp mất việc làm ngay trong lần quyết toán. Bộ luật Lao động 2019 quy định rõ: sau khi được nhận lại làm việc, người lao động hoàn trả cho người sử dụng lao động các khoản trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc làm nếu đã nhận. Lý do dễ hiểu: hợp đồng được khôi phục thì không còn sự kiện chấm dứt để nhận trợ cấp.
Các khoản khác thì không giống thế. Tiền lương những ngày đã thực làm trước khi bị cho nghỉ là tiền công của người lao động, không phải hoàn trả. Tiền thanh toán ngày phép năm chưa nghỉ là vùng nên ghi rõ trong văn bản: hai bên có thể thoả thuận khôi phục số ngày phép tương ứng và người lao động hoàn lại tiền, hoặc giữ nguyên như đã thanh toán. Không ghi thì sau này mỗi bên hiểu một kiểu.
Cách hoàn trả nên được thoả thuận chứ không nên để công ty tự trừ hết vào tháng lương đầu tiên. Thông thường hai bên có thể bù trừ với khoản tiền lương cho những ngày không được làm việc mà công ty phải trả, vì hai khoản này đi ngược chiều nhau. Bù trừ như vậy cần một bảng tính có chữ ký của cả hai, liệt kê từng khoản, để không ai phải nghi ngờ về con số cuối.
Ví dụ giả định: người lao động đã nhận một khoản trợ cấp thôi việc khi bị cho nghỉ, còn công ty phải trả tiền lương cho bốn tháng không được làm việc. Hai bên lập bảng: cột công ty phải trả, cột người lao động phải hoàn, dòng cuối là số chênh lệch công ty chuyển khoản. Gọn, rõ và có bằng chứng.
Các bước để quay lại làm việc cho êm
Quay lại sau một lần bị cho nghỉ sai là việc nhạy cảm với cả người lao động lẫn đồng nghiệp. Trình tự dưới đây giúp mọi thứ có giấy tờ và giảm va chạm.
- Có văn bản huỷ hoặc xác nhận quyết định chấm dứt không còn hiệu lực. Văn bản do người có thẩm quyền ký, ghi ngày người lao động trở lại làm việc.
- Thống nhất ngày đi làm lại đủ xa để người lao động sắp xếp, nhất là khi họ đã nhận một công việc tạm thời ở nơi khác và cần báo nghỉ ở đó.
- Lập bảng tính các khoản tiền: tiền lương những ngày không được làm việc, khoản trả thêm theo luật, phần bảo hiểm đóng bù, trợ cấp đã nhận cần hoàn trả. Ghi phương thức và hạn thanh toán.
- Làm thủ tục bảo hiểm: nếu công ty đã báo giảm lao động và chốt sổ, cần báo tăng lại và đóng bù cho khoảng thời gian gián đoạn theo hướng dẫn của cơ quan bảo hiểm xã hội.
- Bàn giao lại công cụ làm việc: thẻ ra vào, tài khoản, máy tính, đồng phục. Mở lại các quyền truy cập cần thiết trước ngày đầu tiên.
- Thông báo nội bộ ngắn gọn, trung tính: người lao động trở lại vị trí cũ từ ngày nào. Không cần giải thích chi tiết vụ việc, không để quản lý trực tiếp bình luận.
- Hẹn một buổi trao đổi sau hai đến bốn tuần giữa người lao động và quản lý để rà lại công việc, tránh để những bực bội cũ âm ỉ thành vi phạm mới.
Góc công ty: sửa sai càng sớm càng đỡ tốn
Mỗi ngày trôi qua là một ngày tiền lương phải trả. Khoản tiền lương cho những ngày người lao động không được làm việc tăng theo thời gian. Một quyết định sai được huỷ sau một tuần tốn ít hơn rất nhiều so với một quyết định bị toà tuyên huỷ sau một năm.
Rà lại căn cứ ngay khi người lao động phản đối. Khi nhận được đơn phản đối, người phụ trách nên kiểm lại ba điều: căn cứ cho nghỉ có đúng luật không, thời hạn báo trước có đủ không, người lao động có thuộc nhóm được luật bảo vệ không. Một trong ba điều sai là đủ để việc chấm dứt có rủi ro trái luật.
Huỷ quyết định không có nghĩa là mất quyền quản lý. Nhận lại người lao động rồi, nếu người đó thật sự vi phạm hoặc không đáp ứng công việc, công ty vẫn có thể xử lý lại, lần này đúng căn cứ và đúng trình tự. Sửa sai thủ tục khác với bỏ qua vi phạm.
Đừng trả đũa sau khi nhận lại. Giao việc vô nghĩa, cô lập, cắt các khoản thưởng theo quy chế chỉ với người vừa quay lại là những hành vi dễ bị xem là phân biệt đối xử và có thể mở ra một tranh chấp mới, lần này người lao động có quyền nghỉ không cần báo trước nếu bị ngược đãi.
Ghi lại bài học vào quy trình. Phần lớn các vụ chấm dứt trái luật ở doanh nghiệp nhỏ xuất phát từ việc một người quản lý tự quyết. Một danh sách kiểm tra trước khi ký quyết định cho nghỉ rẻ hơn nhiều so với một lần nhận lại.
Khi quan hệ đã quá căng để quay lại
Có những trường hợp cả hai bên đều biết quay lại là không khả thi: người lao động đã có công việc ổn định ở nơi khác, quan hệ với quản lý trực tiếp đã đổ vỡ, hoặc vụ việc kéo dài quá lâu. Luật đã tính đến tình huống này. Người lao động có thể chọn không quay lại và nhận các khoản tiền cùng trợ cấp thôi việc; công ty có thể đề nghị không nhận lại và nếu người lao động đồng ý thì phải bồi thường thêm theo thoả thuận, ít nhất hai tháng tiền lương theo hợp đồng.
Điều nên tránh là một kiểu "nửa nạc nửa mỡ": công ty miệng nói nhận lại nhưng không bố trí việc, không trả lương, người lao động cũng không đi làm mà không ai ký văn bản gì. Tình trạng đó kéo dài vài tháng thì cả hai bên đều khó chứng minh mình đúng. Nếu không thể quay lại, hãy chọn một nhánh và ghi thành văn bản.
Với người lao động, câu hỏi nên tự đặt là: mình muốn quay lại vì công việc, hay vì muốn chứng minh công ty sai? Nếu là vế sau, có thể một thoả thuận chấm dứt với khoản tiền đúng luật đáp ứng mục tiêu đó tốt hơn. Với công ty, câu hỏi là: giữ người này lại có lợi hơn chi phí của việc không nhận lại hay không? Trả lời thật lòng hai câu này thường rút ngắn được rất nhiều buổi thương lượng.
Câu hỏi thường gặp
Công ty nhận lại nhưng xếp vào bộ phận khác thì có đúng không?
Nguyên tắc là nhận lại theo hợp đồng đã giao kết, tức đúng công việc và địa điểm đã thoả thuận. Chỉ khi vị trí cũ không còn thì hai bên mới thoả thuận sửa đổi, bổ sung hợp đồng. Nếu bạn đồng ý sang bộ phận khác, hãy yêu cầu ghi thành phụ lục hợp đồng có chữ ký của cả hai bên.
Đi làm lại rồi có còn đòi được tiền lương những ngày bị cho nghỉ không?
Có. Nhận lại và trả tiền lương, đóng bảo hiểm cho những ngày không được làm việc là các nghĩa vụ đi cùng nhau theo Bộ luật Lao động 2019. Việc bạn đã quay lại làm không làm mất các khoản này, trừ khi bạn tự nguyện thoả thuận khác bằng văn bản.
Trợ cấp thôi việc đã nhận có bắt buộc phải trả lại ngay không?
Luật quy định người lao động hoàn trả các khoản trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc làm đã nhận sau khi được nhận lại, nhưng không ép phải trả ngay một lần. Hai bên nên thoả thuận cách hoàn trả, thường là bù trừ với khoản tiền lương công ty phải trả cho những ngày bạn không được làm việc.
Được nhận lại thì thâm niên có bị tính lại từ đầu không?
Câu hỏi này rất hay gặp. Khi được nhận lại theo hợp đồng đã giao kết, quan hệ lao động được xem như không bị cắt, nên thời gian làm việc tính liên tục. Hãy kiểm tra quá trình đóng bảo hiểm sau khi công ty đóng bù để chắc dữ liệu không bị đứt quãng.
Nếu hợp đồng xác định thời hạn đã hết trong lúc tranh chấp thì nhận lại thế nào?
Đây là tình huống cách hiểu chưa thống nhất. Thường hai bên phải tính các khoản tiền đến thời điểm hợp đồng lẽ ra hết hạn, rồi thương lượng có ký tiếp hay không. Nếu số tiền đáng kể hoặc hai bên hiểu khác nhau, nên hỏi luật sư hoặc hoà giải viên lao động.
Công ty không ra văn bản huỷ quyết định mà chỉ gọi điện bảo đi làm lại thì sao?
Bạn nên đề nghị công ty ra văn bản xác nhận quyết định chấm dứt trước đó không còn hiệu lực và ghi ngày bạn trở lại làm việc. Không có văn bản, bạn khó chứng minh mình đang làm theo hợp đồng cũ và khó yêu cầu các khoản tiền cho thời gian bị cho nghỉ.