Người lao động bị công ty đơn phương chấm dứt hợp đồng trái luật có quyền không quay lại làm việc. Khi đó, theo Bộ luật Lao động 2019, ngoài tiền lương và bảo hiểm cho những ngày không được làm việc cùng khoản trả thêm ít nhất hai tháng tiền lương theo hợp đồng, công ty còn phải trả trợ cấp thôi việc để chấm dứt hợp đồng. Lựa chọn không quay lại không làm người lao động mất các khoản cơ bản; nó chỉ thay việc được nhận lại bằng trợ cấp thôi việc.
Trên thực tế, đa số người bị cho nghỉ sai không muốn quay lại. Họ đã có việc khác, hoặc không muốn đối diện người quản lý đã cho mình nghỉ. Điều quan trọng là thể hiện lựa chọn đó cho rõ và đúng lúc, vì một lời nói mơ hồ có thể làm vụ việc kéo dài hoặc làm người lao động bị xem như đã tự ý bỏ việc. Bài này hướng dẫn cách làm đó và chỉ ra những sai lầm hay gặp.
Các mốc trong bài theo Bộ luật Lao động 2019; văn bản hướng dẫn về tiền lương, trợ cấp và bảo hiểm có thể đã thay đổi, nên đối chiếu quy định hiện hành.
Không quay lại là quyền, không phải lỗi
Luật không buộc người lao động phải quay về nơi đã cho mình nghỉ trái luật. Ngược lại, luật dự liệu rõ trường hợp người lao động không muốn tiếp tục làm việc: công ty trả các khoản theo nhóm nghĩa vụ cơ bản cộng trợ cấp thôi việc để chấm dứt hợp đồng. Không ai được quy cho người lao động là "tự bỏ" hay "từ chối thiện chí" chỉ vì họ chọn nhánh này.
Điều kiện duy nhất là việc chấm dứt trước đó phải thật sự trái luật. Nếu công ty cho nghỉ đúng căn cứ và đúng thủ tục, thì không có quyền lựa chọn nào ở đây, chỉ có các quyền lợi bình thường khi chấm dứt hợp đồng. Vì vậy trước khi tính tiền, người lao động cần có căn cứ chắc chắn rằng việc cho nghỉ là sai: công ty tự thừa nhận, hoà giải thành, hoặc cơ quan có thẩm quyền đã kết luận.
Một điểm cần hiểu đúng: không quay lại khác với không đi làm trong lúc chờ giải quyết. Trong thời gian tranh chấp, người lao động không có nghĩa vụ đến công ty, vì chính công ty đã ngăn họ làm việc. Nhưng khi công ty đề nghị nhận lại bằng văn bản, người lao động nên trả lời rõ là đồng ý hay chọn không quay lại, thay vì im lặng.
Với công ty, khi người lao động chọn không quay lại, đó thực ra là một lối ra gọn: không phải sắp xếp lại vị trí, không phải lo mâu thuẫn nội bộ. Chi phí là trợ cấp thôi việc, thường không lớn với người đã được đóng bảo hiểm thất nghiệp đầy đủ.
Bốn nhóm tiền người lao động được nhận
Khi chọn không quay lại, các khoản dưới đây được cộng với nhau. Không khoản nào thay cho khoản nào.
| Khoản | Căn cứ tính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tiền lương những ngày không được làm việc | Tiền lương theo hợp đồng × thời gian từ ngày bị cho nghỉ đến ngày chấm dứt mới | Mốc kết thúc nên thoả thuận rõ |
| Bảo hiểm xã hội, y tế, thất nghiệp cho thời gian đó | Như khi đang làm việc | Công ty nộp, phần người lao động được khấu trừ |
| Khoản trả thêm theo luật | Ít nhất 2 tháng tiền lương theo hợp đồng | Không phụ thuộc thâm niên |
| Trợ cấp thôi việc | Mỗi năm làm việc nửa tháng tiền lương, trên thời gian làm việc chưa được tính bảo hiểm thất nghiệp | Có thể bằng không nếu toàn bộ thời gian đã có bảo hiểm thất nghiệp |
| Các khoản còn lại khi chấm dứt | Lương chưa trả, phép năm chưa nghỉ, các khoản theo quy chế | Như mọi trường hợp chấm dứt |
Dòng cuối không phải khoản riêng của chấm dứt trái luật nhưng hay bị quên trong lúc hai bên chỉ tập trung vào các khoản lớn. Tiền phép năm chưa nghỉ, lương những ngày đã làm của tháng cuối, các khoản thưởng đã đủ điều kiện theo quy chế đều phải được quyết toán.
Nếu người lao động đã nhận trợ cấp thôi việc hoặc trợ cấp mất việc làm lúc bị cho nghỉ, khoản đó được tính trừ vào trợ cấp thôi việc mới để không bị trả hai lần.
Trợ cấp thôi việc trong trường hợp này tính ra sao
Trợ cấp thôi việc được tính trên thời gian làm việc thực tế cho công ty, trừ đi thời gian đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp và thời gian đã được trả trợ cấp trước đó. Với nhiều người lao động trẻ, toàn bộ thời gian làm việc đều đã đóng bảo hiểm thất nghiệp, nên trợ cấp thôi việc có thể bằng không. Đừng ngạc nhiên khi con số này nhỏ; phần lớn giá trị nằm ở các khoản khác.
Một câu hỏi hay gặp là thời gian bị cho nghỉ trái luật có được cộng vào thời gian làm việc để tính trợ cấp hay không. Vì quan hệ lao động trong thời gian đó được coi như chưa chấm dứt hợp lệ và công ty phải đóng bảo hiểm cho khoảng thời gian này, nhiều cách hiểu coi đó là thời gian làm việc. Nhưng nếu thời gian đó đã được đóng bù bảo hiểm thất nghiệp thì nó lại bị trừ ra khi tính trợ cấp thôi việc. Kết quả thường là không làm thay đổi con số trợ cấp.
Tiền lương để tính trợ cấp thôi việc là tiền lương bình quân theo hợp đồng của sáu tháng liền kề trước khi chấm dứt. Trong trường hợp chấm dứt trái luật, sáu tháng nào là "liền kề" cũng có thể gây tranh luận; hai bên nên thống nhất bằng văn bản và đối chiếu hướng dẫn hiện hành.
Chi tiết về ai được, ai không được trợ cấp thôi việc, cách đếm thời gian và chọn lương bình quân được phân tích ở chuyên mục trợ cấp thôi việc và trợ cấp mất việc. Ở đây chỉ cần nhớ: khoản này là phần cộng thêm, không phải phần chính.
Nói rõ lựa chọn không quay lại
Cách người lao động thể hiện lựa chọn ảnh hưởng đến mốc kết thúc và cả cách các bên nhìn nhận vụ việc. Trình tự dưới đây giúp lựa chọn có giá trị bằng chứng.
- Đợi có căn cứ rằng việc chấm dứt là trái luật: công ty thừa nhận, biên bản hoà giải, quyết định của cơ quan giải quyết. Tuyên bố không quay lại trước khi có căn cứ có thể khiến công ty coi như bạn đồng ý với việc cho nghỉ.
- Viết văn bản ngắn gửi công ty: nêu quyết định chấm dứt đã được xác định là trái luật theo căn cứ nào, bạn không có nguyện vọng tiếp tục làm việc, đề nghị chấm dứt hợp đồng và thanh toán các khoản theo luật.
- Đề xuất ngày chấm dứt cụ thể, vì đó cũng là mốc kết thúc tính tiền lương những ngày không được làm việc.
- Gửi bằng kênh có dấu vết: thư điện tử đến địa chỉ chính thức của công ty, bưu điện có báo phát, hoặc nộp trực tiếp có ký nhận.
- Đề nghị bảng tính liệt kê từng khoản ở bảng trên và hạn thanh toán.
- Ký văn bản chấm dứt cuối cùng chỉ khi đã đọc kỹ từng dòng, nhất là câu "hai bên không còn khiếu nại gì". Câu đó có thể đóng lại quyền yêu cầu những khoản bạn chưa nhận.
Ảnh hưởng tới bảo hiểm thất nghiệp và sổ bảo hiểm
Khi hai bên chốt việc chấm dứt mới, thời gian đóng bảo hiểm được tính liên tục đến ngày đó, sau khi công ty đóng bù cho khoảng thời gian không được làm việc. Người lao động nhận lại xác nhận thời gian đóng và có thể làm thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp nếu đủ điều kiện theo quy định hiện hành về bảo hiểm thất nghiệp.
Nếu người lao động đã hưởng trợ cấp thất nghiệp trong thời gian chờ giải quyết, việc chốt lại có thể làm phát sinh câu hỏi về khoản đã nhận, vì khoảng thời gian đó nay được xem như vẫn có quan hệ lao động. Hãy hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội trước khi ký thoả thuận cuối, để biết mình có phải hoàn trả gì không và tính khoản đó vào thương lượng.
Lý do chấm dứt ghi trên giấy tờ cũng đáng chú ý. Người lao động nên đề nghị ghi đúng bản chất: chấm dứt theo nguyện vọng của người lao động sau khi việc đơn phương chấm dứt trước đó được xác định là trái luật, chứ không phải "người lao động tự ý nghỉ việc". Câu chữ này có thể ảnh hưởng đến điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp và đến cách nhà tuyển dụng sau này đọc hồ sơ.
Những sai lầm làm mất quyền lợi
Nhiều người có lý mà vẫn nhận ít hơn quyền của mình vì những sai lầm sau.
- Ký ngay biên bản thanh lý do công ty soạn sẵn trong ngày bị cho nghỉ, có câu "đồng ý chấm dứt theo thoả thuận". Văn bản đó có thể biến một vụ chấm dứt trái luật thành chấm dứt theo thoả thuận.
- Chỉ nói miệng "thôi em không quay lại nữa" mà không có văn bản, rồi không nhận được gì và không có mốc nào để tính tiền.
- Chỉ đòi trợ cấp thôi việc mà quên tiền lương những ngày không được làm việc, khoản trả thêm và bảo hiểm.
- Rút bảo hiểm xã hội một lần trong lúc còn tranh chấp, làm việc khôi phục quá trình đóng trở nên phức tạp.
- Để quá thời hiệu vì mải thương lượng; các mốc thời hiệu là chủ đề riêng nhưng cần biết trước.
- Nói xấu công ty trên mạng xã hội trong khi đang thương lượng; điều này hiếm khi giúp được gì và có thể kéo theo rắc rối khác.
Góc công ty: khi người lao động chọn không quay lại
Đừng coi đó là chiến thắng. Người lao động không quay lại không có nghĩa công ty hết nghĩa vụ. Nhóm nghĩa vụ cơ bản vẫn còn nguyên, cộng thêm trợ cấp thôi việc. Chậm trả chỉ làm vụ việc chuyển sang cơ quan giải quyết.
Chốt nhanh ngày chấm dứt. Ngày chấm dứt mới là mốc cuối tính tiền lương bù. Khi người lao động đã nêu rõ lựa chọn bằng văn bản, công ty nên phản hồi sớm và thống nhất ngày cụ thể thay vì để treo.
Ghi đúng lý do chấm dứt. Ghi "người lao động tự ý nghỉ việc" trên giấy tờ trong khi thực tế là chấm dứt sau một quyết định trái luật vừa không đúng sự thật, vừa có thể khiến vụ việc bị mở lại khi người lao động gặp khó khăn với thủ tục bảo hiểm thất nghiệp.
Hoàn tất đóng bù và trả giấy tờ. Việc đóng bù bảo hiểm và trả xác nhận thời gian đóng là điều kiện để người lao động làm các thủ tục tiếp theo. Làm xong phần này là cách đóng hồ sơ gọn nhất cho cả hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Không muốn quay lại thì có còn được khoản ít nhất hai tháng lương không?
Có. Khoản trả thêm ít nhất hai tháng tiền lương theo hợp đồng thuộc nhóm nghĩa vụ cơ bản của công ty khi chấm dứt trái luật. Chọn không quay lại chỉ thêm trợ cấp thôi việc vào danh sách, không làm mất khoản này hay khoản tiền lương những ngày không được làm việc.
Tính ra trợ cấp thôi việc bằng không thì có đúng không?
Có thể đúng nếu toàn bộ thời gian làm việc của bạn đã được đóng bảo hiểm thất nghiệp, vì thời gian đó bị trừ khi tính trợ cấp thôi việc. Hãy đối chiếu quá trình đóng trên ứng dụng tra cứu của bảo hiểm xã hội để kiểm tra những năm nào chưa có bảo hiểm thất nghiệp.
Công ty đề nghị nhận lại nhưng mình đã có việc mới thì phải làm gì?
Bạn trả lời bằng văn bản rằng mình không có nguyện vọng quay lại và đề nghị chấm dứt hợp đồng kèm thanh toán các khoản theo luật. Đừng im lặng, vì im lặng sau một đề nghị nhận lại có thể khiến mốc tính tiền lương bị xác định sớm hơn.
Có thể thương lượng nhận cao hơn mức luật quy định không?
Có. Mức trong luật là mức tối thiểu. Hai bên có thể thoả thuận cao hơn để kết thúc nhanh. Tuy nhiên đưa ra con số quá xa thực tế dễ làm đổ vỡ thương lượng; một con số có lý do đi kèm thường được chấp nhận dễ hơn.
Đã ký giấy nhận trợ cấp thôi việc khi bị cho nghỉ thì còn đòi các khoản khác được không?
Ký nhận một khoản tiền không đồng nghĩa với việc từ bỏ các quyền khác, trừ khi văn bản ghi rõ bạn đồng ý chấm dứt theo thoả thuận hoặc không còn yêu cầu gì. Đọc lại văn bản đã ký và hỏi người làm nghề nếu có câu như vậy.
Ai quyết định ngày chấm dứt mới?
Hai bên thoả thuận, hoặc cơ quan giải quyết tranh chấp xác định nếu không thoả thuận được. Ngày này quan trọng vì là mốc cuối tính tiền lương những ngày không được làm việc và là ngày chốt thời gian đóng bảo hiểm, nên hãy ghi rõ trong văn bản.